Alpajurtir í gróðurhúsi

Ræktun alpajurta
Alpajurtir eru ekki einn ræktunarhópur með sömu kröfur: sumar vilja mikla birtu og hratt frárennsli, aðrar þurfa jafnari raka eða meiri vörn gegn sól. Gróðurhús getur veitt skjól fyrir langvarandi rigningu, en sólin getur samt hitað það hratt og raki safnast fyrir í lokuðu rými. Hér er farið yfir hvernig nota má gróðurhús sem svalt, vel loftræst ræktunarskjól, hvernig taka þarf tillit til ólíkra þarfa plantnanna og hvað ber að meta við val á húsinu.

Við val á gróðurhúsi 1
Alpajurtir hafa ólíkar kröfur
Alpajurtir eru hópur tegunda frá fjalllendi, ekki einn ræktunarhópur með sömu hita- og vatnsþörf. Sumar lifa á opnum malarhryggjum eða í klettasprungum þar sem vindur og hratt frárennsli einkenna vaxtarstaðinn; aðrar vaxa á snjóbráðarblettum, á rökum klettum eða í hálfskugga. Jarðvegur er heldur ekki einsleitur: eftir uppruna getur hann verið kalkríkur, súr eða nær eingöngu gróf möl. Hæð yfir sjó segir því ekki ein og sér hvernig planta vill hafa sumarið í gróðurhúsi. Árleg úrkoma, snjóþekja og lengd vaxtartíma skipta máli samhliða kuldaþoli.
Byrjaðu á að skrá vísindaheiti hverrar plöntu og það sem vitað er um uppruna hennar. Fyrir hverja tegund skaltu kanna birtuþörf, hvort rótarsvæðið eigi að þorna á milli vökvana og hvers konar vetrarhvíld hún þarf. Upplýsingar frá ræktanda um tiltekna tegund eða yrki nýtast betur en almenn merking eins og alpajurt. Ef upplýsingar eru óljósar skaltu halda plöntunni aðskildri frá öðrum og fylgjast með henni áður en þú breytir aðstæðum. Þá þarf ekki að láta allt safnið fylgja einni vökvunar- eða hitareglu. Hafðu skráninguna einfalda: heiti, staðsetning í húsinu og helstu umhirðuatriði nægja til að byrja með. Skráðu líka hvaða upplýsingar vantar, svo ágiskun verði ekki síðar tekin sem staðfest ræktunarleiðbeining. Slík yfirsýn auðveldar að skipuleggja safnið áður en nýjar plöntur bætast við og sýnir hvaða hópar geta deilt ræktunarsvæði.
Gróðurhúsið veitir regnskjól en ekki sjálfkrafa svalar aðstæður
Í þessari ræktun er hlutverk hússins fyrst og fremst að verja potta og beð gegn langvarandi úrkomu svo hægt sé að hafa betri stjórn á raka í rótarsvæðinu. Þak getur minnkað stöðuga bleytu á yfirborðinu, en lokað rými verður ekki þurrt af þeirri ástæðu einni: vökvun, raki frá undirlagi og þétting á gleri hafa áfram áhrif á rakann í húsinu. Gróðurhús er heldur ekki sjálfkrafa svalt. Sól getur hitað það hratt þótt svalt sé utandyra, svo regnskjól og loftun þurfa að vinna saman. Þetta er önnur nálgun en að halda hita fyrir hitakærar nytjaplöntur. Þegar þú metur hvort hús henti safninu skaltu því aðgreina tvö markmið: að halda beinni úrkomu frá plöntunum og að forðast óhentuga hitasöfnun. Ekki er nóg að uppfylla annað þeirra. Hugsaðu líka um hvernig þú fylgist með aðstæðum þegar húsið er lokað og enginn er við umhirðu.
Skoðaðu staðsetninguna með tilliti til sólar, skugga og þess hvernig loft getur streymt um húsið. Bygging eða veggur getur skyggt á hluta dagsins, en getur líka haft áhrif á það hvar opnanir nýtast; mettu raunverulegar aðstæður í stað þess að gera ráð fyrir að veggur hlýi rýminu. Ef veggróðurhús úr gleri kemur til greina skaltu skoða hvernig veggurinn fellur að fyrirhugaðri birtu og loftun. Flatarmál þessarar gerðar er skráð frá 3,69 m² upp í 9,58 m², en flatarmál segir eitt og sér ekki til um loftskipti eða birtu á ræktunarborðunum.
Við val á gróðurhúsi 2
Loftun heldur hitasöfnun í skefjum
Lofthiti utandyra segir ekki til um hitann inni í gróðurhúsi. Á sólríkum degi getur húsið hitnað, jafnvel þótt morgunninn hafi verið kaldur, og mismunandi staðir innan þess geta verið misheitir. Mæltu því hitann við plönturnar, ekki aðeins efst undir mæni eða við útvegg. Mælir sem sýnir lágmarks- og hámarkshita hjálpar þér að sjá hvort aðstæður breytast mikið yfir sólarhringinn. Skráðu niðurstöður á fleiri en einum stað ef húsið er stórt, og berðu þær saman við kröfur tegundanna. Ekki gera ráð fyrir einu réttu hitastigi fyrir allt alpajurtasafnið. Til að mælingarnar nýtist skaltu skrá hvort loftræstiop voru opin, hvort skuggun var í notkun og hvar mælirinn stóð. Þá er auðveldara að bera saman sambærilegar aðstæður. Ef þú færir plöntur milli staða í húsinu skaltu merkja það í skrána; annars getur orðið óljóst hvaða ræktunarstað niðurstöðurnar lýsa.
Loftið þarf að geta farið bæði inn í húsið og út úr því. Opnanir á ólíkum stöðum eða hæðum geta stutt við loftstreymi, en árangurinn ræðst meðal annars af staðsetningu þeirra og því hvort plöntur eða hillur loka leiðinni. Loftun á að draga úr hitasöfnun og því að raki safnist fyrir, án þess að kaldur loftstraumur blási stöðugt á plönturnar. Þegar þú berð saman útfærslur skaltu ekki álykta um loftun út frá lögun eða flatarmáli einu saman. T-laga Orangerie gróðurhús er skráð með flatarmáli frá 16,52 m² upp í 30 m²; skoðaðu upplýsingar um opnanir og loftflæði áður en þú metur hvort stærðin henti safninu.
Regnskjól breytir vökvun og frárennsli
Þegar bein úrkoma nær ekki til potta og beða þarf ræktandinn að sjá um vökvunina. Það þýðir ekki endilega að vökva þurfi sjaldnar: litlir pottar geta þornað hratt, sérstaklega þar sem loftun er góð, en annað undirlag heldur raka lengur. Þétting getur einnig myndast á gleri og aukið raka í rýminu án þess að rótarklumpurinn sé nægilega rakur. Athugaðu undirlagið sjálft og vökvaðu eftir þörfum hverrar plöntu fremur en eftir föstum vikudegi. Gættu jafnframt að því að umframvatn komist burt og standi ekki lengi undir pottum. Þegar þú skoðar safnið skaltu greina á milli raka á laufum, raka á yfirborði undirlags og raka í rótarklumpinum. Þetta eru ekki sömu athuganirnar. Skrá yfir síðustu vökvun getur hjálpað við umhirðuna, en hún á að styðja mat á ástandi pottsins, ekki koma í stað þess.
Pottar með opnum frárennslisgötum og borð eða hillur sem halda þeim ekki í polli gera auðveldara að fylgjast með raka. Ef safnið er stórt skaltu skipuleggja nægilegt rými fyrir pottana sem þurfa ólíka meðferð, frekar en að þjappa þeim saman eftir útliti. Sem stærðardæmi er Klassískt Gróðurhús skráð frá 3,77 m² upp í 28,08 m². Flatarmálið getur hjálpað við samanburð á ræktunarrými, en þú þarft líka að kanna innanmál og hvar hægt er að koma fyrir beðum, pottum og aðgengi.

Við val á gróðurhúsi 3
Birta og skuggun fyrir ólíkar alpajurtir
Margar alpajurtir koma frá opnum vaxtarstöðum og þurfa góða birtu, en það þýðir ekki að allar þoli beina sól allan daginn undir gleri. Ljósstyrkur getur aukist hratt og hiti safnast í kringum lauf og potta. Skoðaðu hvar sólin fellur á mismunandi tímum dags og hvort tré eða byggingar skyggi á hluta rýmisins. Plöntur úr klettasprungum eða snjóbráðarblettum kunna að þurfa aðra staðsetningu en tegundir frá þurrum, opnum hryggjum. Birtuþörf, hitaþol og vatnsþörf þarf að meta saman, ekki sem aðskilin atriði.
Skipuleggðu svæði með mismunandi birtu áður en hillur og beð eru full af plöntum. Hægt er að nota skuggun þar sem þörf er á, en hún dregur um leið úr birtu annarra plantna; fylgstu því með viðbrögðum hverrar tegundar. Teygður vöxtur í átt að ljósi eða breytt blaðlitun getur gefið vísbendingu, en slík einkenni eiga sér fleiri en eina mögulega skýringu. Pýramídulaga gróðurhús Bloomcabin Oasis er skráð frá 5,53 m² upp í 18,9 m². Við samanburð skaltu skoða fyrirhugaða staðsetningu hillna og beða, ekki aðeins lögun hússins. Teiknaðu inn hvar þú hyggst hafa tegundir sem þurfa meiri skugga og hvar þær sem þurfa bjartari stað eiga að standa. Berðu þá teikningu saman við athuganir á sól og skugga á lóðinni. Skuggun þarf líka að falla að skipulagi safnsins, svo breyting fyrir einn hóp dragi ekki óviljandi úr birtu hjá öðrum.
Undirlag og pottar ráða vatnsbúskapnum
Eitt undirlag hentar ekki öllum alpajurtum. Tegundir frá þurrum, grýttum stöðum geta þurft blöndu sem hleypir vatni hratt í gegnum sig, en plöntur frá rakari vaxtarstöðum þurfa ekki endilega sömu blöndu. Gróft steinefnainnihald getur hjálpað til við að viðhalda byggingu undirlagsins og lofti í því, en hlutfall lífræns efnis og rakahald þarf að laga að tegundinni. Notaðu upplýsingar um viðkomandi plöntu þegar þú velur blöndu; orðið alpajurt segir ekki til um að jarðvegurinn eigi að vera alveg þurr. Frárennslisgöt á pottinum skipta máli, og lag af möl eitt og sér leysir ekki stíflað frárennsli. Merktu hvaða blanda er í hverjum potti, sérstaklega ef þú notar fleiri en eina í safninu. Þá geturðu tengt athuganir á raka við tiltekið undirlag í stað þess að reyna að muna samsetninguna. Við umpottun er einnig gagnlegt að skrá pottastærðina, svo breytingar á umhirðu séu ekki metnar út frá undirlaginu einu.
Hafðu plöntur með svipaða vökvunarþörf nálægt hver annarri, en merktu pottana svo auðvelt sé að halda utan um ólíkar tegundir. Pottar sem standa stöðugt í vatni skapa aðrar aðstæður en pottar sem vatn rennur óhindrað úr; skoðaðu því undirskálar og borð eftir vökvun. Gott er að hugsa líka um vinnurýmið: umpottun, merkingar og meðferð á undirlagi þurfa sinn stað án þess að taka yfir allt ræktunarsvæðið. Glergróðurhús með Accoya viði og geymslurými er skráð frá 5,52 m² upp í 28,08 m². Kannaðu teikningu og innanmál til að sjá hvernig geymslurýmið og vinnuaðstaðan falla að þínum þörfum.
Við val á gróðurhúsi 4
Tegundadæmi sýna hvers vegna ein ræktunaraðferð dugar ekki
Húsalaukar (Sempervivum) eru dæmi um plöntur frá opnum og grýttum vaxtarstöðum; þeir kunna almennt betur við góða birtu og undirlag sem hleypir vatni vel í gegnum sig en langvarandi bleytu í potti. Þeir geta oft þolað að yfirborð undirlags þorni á milli vökvana, en það þýðir ekki að hvert yrki eigi að þorna alveg eða fá sömu meðferð allan ársins hring. Leontopodium alpinum tengist einnig björtum fjallavistum og þarf svalt loft og jarðveg sem heldur ekki vatni við rætur. Þessi dæmi sýna hvers vegna gott er að skoða kröfur nafngreindrar tegundar í stað þess að nota eina reglu fyrir allar.
Ættkvíslin Saxifraga sýnir enn betur hversu breiður hópur alpajurtir eru. Saxifraga oppositifolia vex í opnum, köldum fjallavistum, en aðrar tegundir innan ættkvíslarinnar koma úr rakari klettasprungum eða stöðum með meiri skugga. Því er ekki nóg að lesa ættkvíslarheitið á merkimiða og gera ráð fyrir sömu birtu, hita eða vökvun. Þegar þú kaupir plöntu skaltu leita að vísindaheiti tegundar eða yrkis og upplýsingum um upprunalegan vaxtarstað. Ef slíkar upplýsingar vantar skaltu halda henni aðskildri frá öðrum fyrst, svo auðveldara sé að fylgjast með þörfum hennar. Í tegundaskránni geturðu haft sérstakan reit fyrir upplýsingar sem eiga við þessa plöntu en ekki ættkvíslina í heild. Þannig helst greinarmunurinn skýr þegar safnið stækkar. Notaðu dæmin hér til að skilja breidd hópsins, en ekki sem fyrirmæli um að allar plöntur með svipað heiti eigi að fara á sama ræktunarborð.
Skipulag safnsins þarf að taka mið af birtu og aðgengi
Skiptu rýminu eftir ræktunarþörfum plantnanna, ekki aðeins eftir lit eða hæð. Hópar með svipaða vökvunarþörf eru auðveldari í umhirðu, og plöntur sem þurfa meiri skugga geta verið saman á afmörkuðu svæði. Hafðu leið milli beða eða borða þannig að hægt sé að ná til innstu potta, skoða frárennsli og færa plöntur án þess að raska hinum. Gættu að stærð fullvaxinna plantna: lágar laufhvirfingar og hávaxnari stönglar þurfa ekki sama pláss eða sömu staðsetningu gagnvart öðrum plöntum. Prófaðu skipulagið á teikningu með pottastærðum safnsins áður en þú ákveður stærð borða. Hugsaðu sérstaklega um hvort þú getir tekið einn pott út án þess að færa heila röð og hvort merkimiðarnir sjáist. Þetta hjálpar til við að meta nýtanlegt pláss út frá daglegri umhirðu, fremur en fjölda potta sem hægt er að koma fyrir.
Plöntur á efstu hillum geta skyggt á þær sem standa neðar, og plöntur við gler geta fengið aðrar aðstæður en þær sem eru nær miðju hússins. Skoðaðu því skipulagið frá fleiri en einum stað og skildu eftir rými til að færa til potta þegar þarfir þeirra breytast. Til viðmiðunar er Bloomcabin Orangerie skráð með flatarmáli frá 47 m² upp í 70 m². Stórt flatarmál tryggir ekki sjálfkrafa gott aðgengi eða réttan fjölda loftopna; teikning og raunveruleg innri mál hjálpa þér að meta hvernig safnið rúmast.

Við val á gróðurhúsi 5
Vetrarvistun þarf að fylgja þörfum hverrar plöntu
Að planta sé kuldaþolin utandyra segir ekki allt um hvernig henni vegnar í potti yfir veturinn. Rætur í potti eru ekki varðar á sama hátt og rætur í jörðu, og gróðurhús tryggir ekki frostlaust loft eða náttúrulega snjóþekju. Þakið breytir líka því hversu mikil úrkoma nær til undirlagsins. Kannaðu hvort tegundin þurfi kalt dvalarskeið, þurrari hvíld eða aðrar aðstæður og berðu það saman við hitamælingar inni í húsinu. Ekki áætla vetrarhitann út frá veðri utandyra einu saman.
Hafðu plöntur með svipaðar vetrarþarfir saman svo hægt sé að fylgjast með þeim og bregðast við ef raki eða hiti verður óhentugur. Vökvun getur þurft að breytast þegar vöxtur hægir á sér, en það þýðir ekki að allar alpajurtir eigi að vera þurrar yfir veturinn. Loftun getur einnig skipt máli á björtum dögum þegar húsið hitnar þótt árstíðin sé köld. Ekki gera ráð fyrir að ein hitunaráætlun henti öllu safninu eða að óþarft sé að fylgjast með aðstæðum; tegundalisti og skráðar mælingar gera vetrarumhirðuna markvissari. Gerðu yfirlit yfir vetrarstaðsetningu plantnanna áður en þú færir þær til. Þar geturðu merkt hvaða hópar þurfa sérstaka athugun á raka og hvaða upplýsingar um vetrarhvíld vantar enn. Haltu leiðum að pottunum greiðum, svo vetrarskipulagið auðveldi reglulegt eftirlit í stað þess að vera aðeins leið til að koma öllu safninu undir þak.
Loftræstiop, innri hæð og ræktunarrými
Berðu saman tækniteikningu og vöruheiti, ekki aðeins heildarflatarmál. Gróðurhús með Accoya er skráð frá 3,77 m² upp í 28,08 m², en heiti og stærðarbil segja ekki til um hvar loftræstiop eru, hversu hátt er undir þak eða hvernig loft getur streymt. Fyrir alpajurtir geta þessar upplýsingar skipt jafn miklu máli og plássið fyrir pottana. Athugaðu hvort raunverulegt ræktunarsvæði rúmi bæði borð og leiðir til að komast að plöntunum, og hvort hægt sé að hafa tegundir sem þurfa ólíka meðferð í aðskildum hlutum.
Áður en þú ákveður þig skaltu skoða staðsetningu opnanlegra hluta, innri hæð, breidd leiða og hvernig dagsbirta fellur á fyrirhugað svæði. Spurðu líka um það sem vantar í teikninguna; flatarmál segir hvorki til um vinnuhæð né loftskipti. Notaðu fyrirhugað skipulag safnsins sem grunn að samanburðinum: merktu borð, beð, vinnusvæði og aðgengi að opnanlegum hlutum. Þá sérðu hvaða mál þarf að kanna nánar og getur spurt afmarkaðra spurninga um hverja útfærslu. Gættu þess að skipulagið geri ráð fyrir bæði núverandi plöntum og því rými sem þú vilt hafa til að færa þær á milli svæða. Staðsetning og festingar þurfa að henta aðstæðum á lóðinni, svo fáðu aðstoð fagaðila ef þú ert óviss um undirlag eða hvernig koma eigi húsinu fyrir. Vel valið ræktunarrými gerir þér kleift að tryggja loftstreymi og aðlaga umhirðu að plöntunum; það er ekki endilega stærsta húsið.
Algengar spurningar
Geta allar alpajurtir vaxið í sama gróðurhúsi?
Ekki endilega. Kröfur um birtu, raka, undirlag og vetrarhvíld eru mismunandi eftir tegundum. Safn má skipuleggja í aðskilin svæði, til dæmis eftir því hversu oft plönturnar þurfa vatn og hversu mikla sól þær þola.
Af hverju að nota gróðurhús ef alpajurtir þurfa svalar aðstæður?
Húsið getur veitt skjól fyrir langvarandi rigningu og gert auðveldara að fylgjast með vökva og undirlagi. Það verður þó ekki sjálfkrafa svalt eða þurrt; góð loftun og hófleg vökvun skipta áfram máli.
Þurfa allar alpajurtir fulla sól?
Nei. Margar tegundir frá opnum fjallavistum þola mikla birtu, en sumar vaxa í klettasprungum eða á snjóbráðarstöðum með meiri skugga og raka. Kannaðu þarfir viðkomandi tegundar áður en þú ákveður hvort beðið eða hillan eigi að vera í sól.
Þarf að vökva minna þegar pottarnir eru undir gleri?
Ekki samkvæmt fastri reglu. Regnskjól stöðvar beina úrkomu, en pottar geta samt þornað hratt og raki getur safnast í lokuðu rými. Athugaðu raka í undirlaginu og lagaðu vökvun að tegund, árstíma og stærð pottsins.
Er hægt að hafa alpajurtir í gróðurhúsinu yfir veturinn?
Það fer eftir tegund, vetrarþoli og því hvort hún er í potti eða beði. Gróðurhús tryggir hvorki frostlaust loft né náttúrulega snjóþekju. Berðu saman vetrarþarfir plantnanna og fylgstu með aðstæðum í húsinu.
Gott ræktunarrými fyrir alpajurtir er ekki skilgreint með einu hitastigi eða einni jarðvegsblöndu. Það veitir skjól fyrir langvarandi úrkomu án þess að loftið staðni, og rúmar plöntur með ólíkar þarfir fyrir birtu, vökvun og vetrarhvíld. Þegar tegundirnar eru merktar og þeim raðað eftir ræktunarþörfum verður auðveldara að sjá hvaða aðstæður henta hverri þeirra. Þannig nýtist gróðurhúsið til að stjórna aðstæðum án þess að allt alpajurtasafnið þurfi að fá sömu meðferð.