Austur–vestur eða norður–suður: hvernig á mænir gróðurhússins að liggja?

Staðsetning gróðurhúsa
Stefna gróðurhúss er oft miðuð við þá átt sem mænirinn liggur, en sú lýsing segir ekki ein og sér hvernig sólarljósið nýtist. Á rétthyrndu húsi með tvíhalla þaki snúa langhliðarnar að norðri og suðri þegar mænirinn liggur austur–vestur, en að austri og vestri þegar hann liggur norður–suður. Á Íslandi breytist sólargangurinn mikið milli vetrar og sumars, svo samanburður sem byggir aðeins á hádegissólinni eða einni ljósmynd verður ófullnægjandi. Með því að bera saman sömu staðsetningu, sama grunnflöt og nokkrar árstíðir geturðu séð hvor mænisstefnan hentar betur ræktuninni þinni.

Mænisstefna og staðsetning inngangs
Á rétthyrndu gróðurhúsi með tvíhalla þaki er mænisstefnan stefna línunnar sem liggur efst eftir þakinu. Ef línan liggur austur–vestur snúa langhliðar hússins í megindráttum til norðurs og suðurs; ef hún liggur norður–suður snúa þær að austri og vestri. Mænisstefnan segir þó ekki á hvorum gaflinum dyrnar eru eða hvort gengið er inn um langhlið. Hús með sömu mænisstefnu geta því haft inngang á ólíkum hliðum. Greindu líka á milli mænisáss og þakflatar: ásinn liggur í eina átt en hallandi flöturinn snýr til annarrar. Sú aðgreining hjálpar þér að sjá hvaða glerhlið getur fengið sól.
Settu norðurör á grunnmynd lóðarinnar og merktu austur, suður og vestur áður en þú teiknar húsið inn. Dragðu síðan mænisás, langhliðar og gafla svo ljóst sé hvaða flötur snýr hvert. Ekki treysta eingöngu á sjónarhorn sölumyndar, því þar eru áttir yfirleitt ekki merktar og myndin sýnir ekki hvernig húsið liggur á þinni lóð. Ef mænirinn liggur skáhallt miðað við höfuðáttirnar skaltu skrá raunverulega stefnu hans í stað þess að flokka hann eingöngu sem austur–vestur eða norður–suður. Fyrir bogadregið, fjölhyrnt eða samsett form skaltu einnig merkja stefnu einstakra hliða.
Sólargangurinn breytist milli árstíða
Á Íslandi er sólin lágt á lofti yfir vetrartímann og birtutíminn stuttur. Um miðjan dag er hún á suðurhluta himins, en yfir sumarið stendur hún hærra og er mun lengur yfir sjóndeildarhringnum. Sólarupprás og sólsetur færast jafnframt til norðausturs og norðvesturs á sumrin; að vetri til eru þau nær suðaustri og suðvestri. Staðsetning á landinu og sýn að sjóndeildarhring hafa áhrif á það sem sést frá tiltekinni lóð. Notaðu því þessar áttir sem almenna mynd af árstíðabreytingunni, ekki sem nákvæma lýsingu á hverjum degi. Nærliggjandi hús eða hæðir í landslaginu geta líka breytt því hvenær sólin sést. Langur sumardagur merkir ekki að hver glerflötur fái beina sól allan daginn. Sólin getur verið yfir sjóndeildarhringnum en samt bak við byggingu eða á þeirri hlið hússins sem lýsir ekki beint á tiltekið beð. Að sama skapi segir lítil sólarhæð ekki ein og sér að öll birta sé lokuð úti. Til að bera mænisstefnur saman þarftu að tengja stöðu sólar við áttir flata og hindranir á lóðinni.
Þegar þú velur mænisstefnu svarar hádegismynd í júlí ekki spurningunni um birtu í apríl eða október. Veldu daga sem endurspegla raunverulega notkun þína: upphaf ræktunar á vorin, sumartímann og þann hluta haustsins sem þú ætlar enn að nota húsið. Skoðaðu morgun, hádegi og síðdegi á hverju tímabili, því austur- og vesturhliðar fá ekki sól á sama tíma. Ef gróðurhúsið verður notað utan venjulegs vaxtartíma skaltu einnig skoða vetrarstöðu sólar. Markmiðið er ekki að telja allar sólarstundir, heldur að sjá hvort önnur mænisstefnan setur þá fleti sem skipta þig mestu í betri birtu.
Birta með austur–vestur mæni
Í rétthyrndu gróðurhúsi með tvíhalla þaki og mæni austur–vestur snýr annar þakflöturinn til suðurs og hinn til norðurs. Þegar sólin er á suðurhluta himins fær suðurflöturinn yfirleitt meiri beina sól um miðjan dag, einkum þegar ekkert hús, tré eða annað skyggir á. Austur- og vesturgaflar geta fengið sól fyrr og síðar dags. Þegar sólin er lágt á lofti falla geislarnir með öðrum hætti á þak og hliðar en þegar hún stendur hátt. Niðurstaðan ræðst því líka af þakhalla og glerflötum. Þessi stefna er þess virði að skoða ef birta um suðurhliðina skiptir mestu fyrir ræktunina.
Legan getur skapað greinilegan mun milli suður- og norðurhluta inni í húsinu. Dreifð birta frá himni getur náð á hlið sem fær litla beina sól, svo norðurhliðin er ekki sjálfkrafa ónothæf. Samt getur verið gagnlegt að skipuleggja beðin með ólíka birtu í huga: setja ræktun sem þarf meiri birtu nær sólarhliðinni og gera ráð fyrir að skuggar hafi áhrif á aðra hluta. Það fer meðal annars eftir hæð plantnanna og því sem skyggir á húsið. Þegar þú skoðar Klassískt Gróðurhús skaltu staðfesta mænisás og þakform þeirrar útfærslu sem þú berð saman og snúa grunnmyndinni miðað við lóðina. Þá byggirðu matið á raunverulegri legu, ekki vörunafninu einu.
Birta með norður–suður mæni
Með norður–suður mæni snúa langhliðar rétthyrnds gróðurhúss í austur og vestur. Austurhliðin getur þá fengið beina sól fyrr dags og vesturhliðin síðar. Um miðjan dag kemur sólin úr suðurátt og getur lýst inn um suðurgaflinn ef þar eru glerfletir og ekkert skyggir á. Stefna þakflatanna hefur jafnframt áhrif á hvernig sólarljósið berst inn að ofan. Birtumynstrið breytist því yfir daginn; langhliðar sem snúa í austur og vestur fá beina sól á mismunandi tímum. Hversu mikill munurinn verður ræðst þó af þakformi, glerflötum og skugga frá umhverfinu.
Norður–suður stefna getur verið þess virði að skoða ef þú vilt að báðar langhliðar fái beina sól á mismunandi tímum, en það tryggir ekki jafna lýsingu yfir beðin. Hávaxnar plöntur, gaflar og skuggar frá trjám geta breytt mynstrinu sem áttirnar gefa til kynna. Berðu því saman birtu og skugga að morgni og síðdegi, ekki aðeins áttirnar á grunnmynd. Þegar þú skoðar gróðurhús með Accoya skaltu nota teikningar af þeirri útfærslu sem kemur til greina og merkja austur- og vesturhlið hennar. Efnisheiti eða útlit segir ekki hvaða mænisstefna nýtir birtuna best á þinni lóð. Það þarf að meta út frá lögun hússins, umhverfinu og staðsetningu ræktunarinnar.

Þakform og glerfletir breyta áhrifum stefnunnar
Á tvíhalla þaki sjást áhrif mænisins skýrt: með mæni austur–vestur snýr annar þakflöturinn til suðurs og hinn til norðurs, en með mæni norður–suður snúa fletirnir til austurs og vesturs. Sólgeislarnir falla á þessa fleti úr ólíkum áttum og við mismunandi horn eftir árstíma. Lága vetrarsólin getur einnig borist inn um gafl eða langhlið ef þar er gler og sjónlínan er opin. Þetta er almenn lýsing á legu flata, ekki trygging fyrir ákveðnu birtumagni. Þakhalli, stærð glerflata og staðsetning ógegnsærra hluta hafa líka áhrif á það sem berst inn.
Berðu því saman fleiri en eitt sjónarhorn þegar þú metur áhrif stefnunnar. Skoðaðu hvort ljósið berist helst í gegnum þakið, endaveggi eða langhliðar og hvar grindin rýfur glerflötinn. Dreifð birta frá skýjuðum himni getur lýst glerhlið þótt enginn beinn geisli falli á hana, en hún er ekki það sama og beint sólarljós á plöntur. Skuggateikning af lóðinni sýnir hvar hindranir varpa skugga, en ekki nákvæmlega hversu mikil birta berst inn í húsið. Þegar þú berð saman tvær mænisstefnur skaltu því skoða bæði skugga á gleri og líkleg áhrif þeirra inni á beðin.
Beð og plöntuhæð hafa áhrif á hvaða birta nýtist
Teiknaðu beðin og gönguleiðir inn á sömu grunnmynd og gróðurhúsið áður en þú ákveður mænisstefnu. Ef hávaxnar plöntur standa við suðurhlið getur skuggi þeirra fallið norður yfir lægri ræktun þegar sólin kemur úr suðri. Með norður–suður mæni breytist skuggamynstrið þegar morgun- og síðdegissólin kemur frá sitthvorri langhliðinni. Þetta hefur áhrif á hvaða plöntur fá ljós á ákveðnum tíma dags, en er ekki sjálfkrafa rök fyrir annarri stefnunni. Merktu áætlaða hæð plantna og legu beða á skissunni svo þú sjáir hvaða svæði gætu lent í skugga. Gerðu einnig greinarmun á upphafi og lokum vaxtartímans. Lágar smáplöntur að vori varpa ekki sama skugga og fullvaxnar plöntur síðar um sumarið. Hillur, uppbindingar og hangandi pottar geta líka breytt birtunni sem nær niður að beðunum. Merktu því fasta innréttingu sérstaklega og hafðu færanlega potta á öðru lagi teikningarinnar. Þá sérðu hvort hægt er að leysa birtuvanda með breyttri uppröðun inni í húsinu fremur en að snúa öllu húsinu. Berðu saman sömu fyrirhuguðu ræktun í báðum legum svo niðurstaðan verði ekki háð tveimur ólíkum innréttingum.
Hugsaðu um það sem þú ætlar raunverulega að rækta: hvar eru plöntur sem þurfa mikla birtu, hvar þolir ræktunin tímabundinn skugga og hvaða svæði viltu halda auðu? Ef þú ert að skoða glergróðurhús með Accoya-viði og geymslurými skaltu nota grunnmynd þeirrar útfærslu sem þú ert að meta og merkja hvar geymslurýmið er. Þá geturðu aðgreint það frá ræktunarsvæðinu þegar þú berð stefnur saman. Vörunafnið segir ekki hvar geymslan liggur eða hvaða glerfletir snúa að beðunum, svo ekki gera ráð fyrir að allir hlutar útfærslunnar nýtist eins til ræktunar.
Átt veggjarins við vegggróðurhús
Í vegggróðurhúsi er ekki alltaf hægt að snúa húsinu óháð aðliggjandi byggingu. Átt veggjarins, hæð hans og það sem skyggir á að utan ráða því hvaða hluta himinsins sést frá glerflötunum. Veggur sem snýr í eina átt gefur önnur birtuskilyrði en veggur sem snýr í aðra, því opin svæði við glerið fá sól á mismunandi tímum dags. Athugaðu líka hvort skuggi frá þakskeggi eða útskotum nær yfir glerið þegar sólin er lágt á lofti. Ekki álykta um birtuna út frá mænisstefnunni einni án þess að taka vegginn með í matið.
Merktu bæði vegginn og mænisásinn á grunnmyndinni og skráðu úr hvaða áttum sólarljós getur borist að glerinu og hvaða áttir byggingin lokar af. Við samanburð á vegggróðurhúsi úr gleri skaltu nota grunnmynd viðkomandi útfærslu og skoða vegg, þakflöt og gler saman. Það hjálpar þér að greina hvort munur stafi af mænisstefnu eða því að byggingin takmarkar sýn frá glerinu til himins. Frístandandi gróðurhús á sama stað gæti haft opnari hliðar, en það þarf að meta á teikningunni. Niðurstaða um eitt form á því ekki sjálfkrafa við um annað.
Samanburður á lóðinni: grunnmyndir og skuggamyndir
Teiknaðu lóðina í mælikvarða sem sýnir gróðurhúsið og það sem getur varpað skugga: hús, veggi og tré. Settu sama grunnflöt inn á sama mögulega stað í tveimur útgáfum, fyrst með mæni austur–vestur og síðan norður–suður. Merktu nokkra daga sem endurspegla notkun þína og skoðaðu morgun, hádegi og síðdegi á hverjum þeirra. Ef þú þarft að færa húsið til að önnur stefna komist fyrir skaltu merkja það sérstaklega. Annars ertu að bera saman bæði staðsetningu og stefnu í einu og veist ekki hvort munurinn stafar af öðru eða hinu. Gagnlegt er að teikna húsið á gegnsætt blað sem má snúa yfir óbreyttri lóðarteikningu. Veldu sama viðmiðunarpunkt, til dæmis miðju grunnflatarins, fyrir báðar legur. Skráðu lengd og breidd viðkomandi útfærslu; sama flatarmál getur haft ólík hlutföll og passar því ekki endilega á sama stað eftir snúning. Hafðu líka inngang og nauðsynlegt aðgengi sýnilegt, án þess að breyta þeim upplýsingum til að láta aðra leguna líta betur út. Ef báðar stöður eru framkvæmanlegar geturðu síðan borið birtuna saman á jafnari forsendum.
Merktu á teikninguna hvenær hindranir skyggja á glerið og hvaða hluta hússins eða beðanna það nær til. Skissan sýnir hvar skuggi fellur, en ekki nákvæmlega alla birtu sem berst í gegnum glerið; dreifð himinbirta getur komið frá öðrum áttum. Taktu myndir frá sömu stöðum á mismunandi árstímum og skráðu dagsetningu og tíma svo þú getir borið þær saman. Vörulýsing Bloomcabin Orangerie gefur upp flatarmál frá 47 til 70 m². Þegar þú teiknar þarftu að velja þá stærð og grunnmynd sem þú ert í raun að skoða, því það er sú útfærsla sem tekur pláss á lóðinni. Flatarmálið eitt segir þó ekki hvernig sólin fellur á glerið.

Hvernig berðu saman form án eins mænis?
Á pýramídulaga þaki mætast hallandi fletir við einn topp, svo einn langur mænisás lýsir ekki forminu eins og á tvíhalla, rétthyrndu þaki. Spurningin verður þá hvaða hliðar og þakfletir snúa í hverja átt. Snúningur grunnflatarins getur breytt því hvort einn flötur horfir til suðurs eða fleiri fletir taka við sólarljósi á mismunandi tímum. Þegar þú skoðar pýramídulaga gróðurhúsið skaltu bera saman stefnu hliðanna á grunnmyndinni, fremur en að velja milli tveggja mænisátta sem lýsa ekki þeirri lögun.
Fjölhyrnd grunnmynd kallar á svipaða aðferð, jafnvel þótt þakið sé ekki pýramídulaga. Skrifaðu átt við hverja glerhlið og merktu inngang, horn og innri beð áður en þú skoðar skugga. Ljósmynd utan frá getur sýnt lögunina en eitt sjónarhorn sýnir ekki hvernig allar hliðarnar snúa miðað við norður. Notaðu því grunnmynd ásamt myndum af lóðinni til að greina hvort munurinn stafi af löguninni sjálfri eða því að einn hluti hússins liggur í skugga. Þá verður samanburðurinn markvissari en ef þú miðar við eina ör á teikningu.
Mænisstefna miðað við ræktunartímabilið
Á tvíhalla gróðurhúsi setur austur–vestur mænir langan þakflöt í suðurátt. Berðu þá stöðu sérstaklega saman við norður–suður legu ef lágt standandi sól að vori eða hausti skiptir þig miklu. Skoðaðu einnig vetrarsól ef þú hyggst nota húsið yfir veturinn; stefna ein tryggir þó ekki næga birtu fyrir þá ræktun. Með norður–suður mæni er einkum gagnlegt að skoða hvernig beina sólin fellur á austur- og vesturhlið á mismunandi tímum dags. Þetta eru viðmið fyrir samanburð, ekki algild regla. Skuggar á lóðinni, þakhalli, glerfletir og fyrirhuguð ræktun breyta niðurstöðunni. Skráðu niðurstöðurnar eftir tímabilum fremur en að gefa hvorri legu eina heildareinkunn strax. Ef húsið verður aðallega notað til sumaræktunar ætti betri birta á þeim tíma að vega þyngra en kostur sem nýtist aðeins um miðjan vetur. Ef aðalnotkunin er uppeldi plantna að vori skiptir birtan yfir uppeldissvæðinu þá meira máli en síðdegissól á auðum beðum um haustið. Láttu athuganirnar því svara afmarkaðri spurningu um notkunina. Þegar þú veist hvaða tímabil og hvaða beð skipta mestu verður auðveldara að meta hvort munurinn milli leganna hafi raunverulega þýðingu.
Ef grunnflöturinn er samsettur úr fleiri en einum hluta skaltu meta hvern þeirra sérstaklega. Í T-laga formi eins og T-laga Orangerie-gróðurhúsinu geta hlutar byggingarinnar stefnt í ólíkar áttir, svo eitt heiti á mænisstefnu lýsir ekki endilega allri birtunni. Merktu helstu ása á grunnmynd, skoðaðu hvaða glerhliðar fá sól og tengdu þær við beðin. Ef hvorug stefnan vinnur á öllum tímum skaltu velja þá legu sem þjónar mikilvægustu notkunartímabilinu best. Málamiðlun er eðlileg þegar skuggar á lóð og þarfir ræktunar fara ekki alveg saman.
Algengar spurningar
Er austur–vestur mænisstefna alltaf best á Íslandi?
Nei. Á tvíhalla gróðurhúsi snýr annar þakflöturinn þá til suðurs, sem getur hentað þegar vetrar- eða vormiðdagssól skiptir máli. Skuggar á lóðinni, þakformið, glerfletirnir og ræktunin ráða þó líka miklu. Berðu því saman raunverulegar aðstæður á lóðinni áður en þú velur.
Hvað breytist þegar mænirinn liggur norður–suður?
Langhliðar gróðurhússins snúa þá að austri og vestri. Austurhliðin getur fengið beina sól fyrr dags og vesturhliðin síðar, svo skuggar og birta færast með tímanum. Það tryggir ekki jafna lýsingu, en gefur aðra dreifingu yfir daginn en austur–vestur mænir.
Er nóg að miða við sólarstöðu í hádeginu?
Nei. Hádegissólin sýnir hvaða fletir snúa til suðurs, en segir ekki til um birtu á austur- og vesturhliðum að morgni og síðdegi. Skoðaðu líka þær árstíðir sem þú ætlar að nota gróðurhúsið, því sólarhæð og lengd dags breytast.
Hvaða áhrif hefur átt veggjar á vegggróðurhús?
Átt veggjarins hefur áhrif á hvaðan sólarljós getur borist að glerinu. Í vegggróðurhúsi þarf því að skrá hvernig veggurinn snýr og hvaða himinsvæði eru opin við glerið. Veggur eða þakkantur getur varpað skugga þegar sólin er lágt á lofti. Teiknaðu vegg, þak og opnar hliðar inn á sömu skissu.
Hvað ef þakið hefur ekki einn hefðbundinn mæni?
Berðu þá saman grunnmyndina og áttir einstakra glerhliða í stað þess að flokka allt húsið sem austur–vestur eða norður–suður. Á fjölhyrndu eða pýramídulaga formi getur verið gagnlegt að meta fleiri en eina stefnu og skoða sérstaklega hvaða hliðar varpa skugga á beðin.
Mænisstefnan þarf að henta þeim árstímum og þeim hluta ræktunarinnar sem skiptir þig mestu. Austur–vestur lega gefur suður- og norðurhliðum ólík birtuskilyrði, en norður–suður lega dreifir beinni sól á austur- og vesturhliðar á mismunandi tímum dags. Hvor kosturinn nýtist betur sést þegar þakform, beð og skuggar lóðarinnar eru skoðuð saman. Veldu því út frá birtunni sem nær að fyrirhugaðri ræktun, ekki átt mænisins einni.