Rækta ástaraldin í gróðurhúsi

Ræktun í gróðurhúsi
Ástaraldin getur vaxið kröftuglega í gróðurhúsi og blómstrað án þess að bera aldin. Til uppskeru þarf meira en skjól: rétta tegund og yrki, nægan hita og birtu yfir vaxtartímann, pláss fyrir langa klifurstöngla og frævun sem hentar plöntunni. Í óupphituðu gróðurhúsi er uppskeran ótrygg og þar getur plantan fyrst og fremst verið til skrauts yfir hlýjasta tímann. Hún þarf þó hlýja vetraraðstöðu hvort sem markmiðið er skraut eða uppskera.

Blómgun tryggir ekki aldin
Ástaraldin (Passiflora edulis) er hitakær klifurplanta sem myndar langa stöngla og getur orðið blaðmikil. Hún getur því litið út fyrir að dafna í gróðurhúsi þótt engin aldin sjáist. Blómgun er aðeins eitt stig: frjókorn þurfa að berast á fræni, frjóvgun að takast og egglegið að byrja að vaxa. Ef blómið visnar áður en egglegið stækkar getur frævun hafa mistekist, en kuldi eða skortur á birtu getur líka stöðvað framhaldið. Gróðurhússkjól eitt tryggir hvorki frævandi skordýr né nógu hlýjan tíma til að aldin þroskist. Grænt laufverk segir því meira um vöxt plöntunnar en væntanlega uppskeru. Ef smá aldin myndast en falla síðar er það annað vandamál en þegar ekkert aldin tekur við af blóminu.
Ákveddu því hvort markmiðið sé fyrst og fremst skrautplanta eða aldin til átu. Séu blóm og lauf aðalmarkmiðið getur plantan verið falleg og heilbrigð þótt aldin þroskist ekki. Ef uppskera er markmiðið skaltu fylgjast með stigunum í röð: hvenær blóm opnast, hvort þau falla, hvort egglegið bólgnar eftir frævun og hvort smá aldin haldi áfram að stækka. Skráðu líka hvort þetta gerist á hlýjum eða svölum tíma. Slík athugun hjálpar þér að kanna yrkið, frævunina eða ræktunarskilyrðin í stað þess að auka vatn eða áburð að óathuguðu máli. Laufþéttni og hraður stöngulvöxtur koma ekki í stað þessara merkja.
Veldu ávaxtaberandi yrki af Passiflora edulis
Ástaraldin er ávöxtur tegundarinnar Passiflora edulis, en Passiflora-ættkvíslin nær yfir fleiri tegundir sem eru ræktaðar fyrir skrautblóm. Ekki kaupa plöntu eingöngu eftir almennu heiti á merkimiða; biddu um tegundarheiti og yrkisheiti og staðfestu að hún sé ætluð til ávaxtaræktar. Nafn yrkisins gerir þér kleift að leita að upplýsingum um eiginleika ávaxtanna og frævunarkröfur. Spurðu jafnframt hvernig plöntunni var fjölgað. Planta sem er ræktuð af fræi hefur ekki endilega sömu eiginleika og móðurplantan, jafnvel þótt fræið hafi komið úr góðu aldini. Nafngreint yrki og upplýsingar um fjölgun gefa því skýrari viðmið en blómamynd á umbúðum. Geymdu merkimiðann og ræktunarleiðbeiningarnar með upplýsingum um kaupdag og uppruna. Þannig geturðu síðar leitað ráða um sömu plöntu í stað þess að þurfa að greina hana eftir útliti einu saman.
Spyrðu sérstaklega hvaða frævunarkröfur yrkið hefur og hvort frjókorn frá sömu plöntu nægi til að aldin myndist. Fáðu leiðbeiningar um hvort þörf sé á annarri plöntu og, ef svo er, hvaða planta henti með þeirri sem þú kaupir. Ekki gera ráð fyrir að kaup á tveimur plöntum leysi frævunina án frekari upplýsinga. Ef söluaðili mælir með annarri plöntu skaltu líka kanna hvort þær séu líklegar til að blómstra samtímis við fyrirhugaðar aðstæður. Þessar upplýsingar hjálpa þér að ákveða hversu mikið rými þarf að ætla ræktuninni áður en þú velur ílát og grind. Litur blóms eða mynd af aldini kemur ekki í stað leiðbeininga um frævun. Geymdu svör söluaðilans með yrkisheitinu svo þú getir leitað markvissra ráða ef blómin gefa ekki aldin.
Hiti og birta setja ræktuninni mörk
Passiflora edulis er suðlæg og hitakær planta. Samkvæmt leiðbeiningum Royal Horticultural Society (RHS) þarf hún stöðuga hlýju og góða birtu til að bera aldin með áreiðanlegum hætti, auk hlýrrar aðstöðu yfir veturinn. Óupphitað gróðurhús veitir skjól en hitnar eftir sólarljósi og kólnar aftur, svo það jafngildir ekki stöðugt hlýju ræktunarrými. Hlýjum degi getur því fylgt köld nótt. Metðu aðstæður ekki út frá hæsta hitanum einum; skráðu hitasveiflur í hæð laufkrónunnar, bæði dag og nótt. Á hlýjasta tíma ársins getur óupphitað hús nýst til ræktunar, en ekki er hægt að ganga að þroskuðum aldinum vísum. Vetraraðstaðan þarf að liggja fyrir áður en plantan verður stór. Frostlaust rými eitt og sér er ekki nægilegt viðmið fyrir þessa hitakæru tegund. Ef hún á að vera í húsinu allt árið þarf að kanna hvernig viðeigandi hlýju verður viðhaldið. Ef flytja á hana annað þarf hlýr og bjartur vetrarstaður að rúma bæði ílátið og stönglana, ekki aðeins litla plöntu fyrsta veturinn.
Birta er annað takmark. Ástaraldin þarf gott dagsljós til að styðja vöxt og aldinmyndun, en stuttur dagur og lítið ljós yfir dimmasta hluta ársins setja mörk. Tré, byggingar, veggur eða há planta geta varpað skugga; skoðaðu því staðinn á mismunandi tímum dags og árs. Mikil sól undir gleri getur hins vegar sviðið lauf í heitu veðri. RHS mælir þá með léttri skyggingu, ekki því að plantan sé höfð í dimmu horni. Ef markmiðið er endurtekin uppskera þarftu að kanna hvort hitun sé raunhæf og hvað hún kosti. Viðbótarlýsing getur líka kallað á sérstaka útfærslu, svo mettu ljós og hita saman. Fáðu fagmann til að meta hitun og rafbúnað fremur en að setja slíkan búnað upp án ráðgjafar.
Skipuleggðu pláss fyrir langa klifurstöngla
Ástaraldin myndar langa klifurstöngla, svo áætla þarf bæði láréttan og lóðréttan vöxt. Reiknaðu með að plantan taki meira pláss með tímanum en litli potturinn á kaupdegi gefur til kynna. Hún þarf stuðning, en einnig vinnusvæði þar sem þú kemst að blómum, getur bundið stöngla og klippt án þess að loka leið að hurð eða glugga. Merktu á gólfið hvar pottur eða beð, klifurgrind og gönguleið eiga að vera áður en þú setur plöntuna niður. Skoðaðu hvort framtíðarvöxtur muni skyggja á lágar plöntur og hvort enn sé hægt að sinna þeim.
Flatarmál er gagnlegt til að bera saman gróðurhús, en segir ekki eitt og sér til um nýtanlega klifurhæð eða staðsetningu glugga og burðarhluta. Glergróðurhúsið Classic er skráð með flatarmáli frá 3,77 m² upp í 28,08 m². Notaðu stærðarbilið sem upphafspunkt við rýmisskipulag, en skoðaðu síðan mál þeirrar útfærslu sem þú íhugar, innri hæð og opnanir. Teiknaðu inn pottinn, stuðninginn og það rými sem fullvaxin planta þarf fremur en að miða aðeins við gólfflötinn undir ílátinu. Gerðu ráð fyrir að þurfa að standa við plöntuna með vatnskönnu, ná að blómum og fjarlægja afklippur. Einföld merking á gólfi getur sýnt hvort gönguleið þrengist þegar önnur ræktunarílát bætast við. Athugaðu sérstaklega staði þar sem þú þarft að snúa þér við eða bera stóran pott í gegnum húsið. Þannig verður stærðarsamanburðurinn að raunhæfri athugun á vinnurými, ekki aðeins samanburði á fermetrum.

Staðsetning hefur áhrif á birtu og aðgengi
Staðsetning plöntunnar þarf að samræma birtu og daglega umhirðu. Veldu bjartan stað, en hafðu jafnframt aðgang að vatni og nægt vinnurými við pott eða beð. Settu ekki ílátið svo aftarlega að þú þurfir að teygja þig yfir aðrar plöntur til að kanna jarðveginn eða vökva. Leiðdu stöngla frá loftopum og hurðum svo þau haldist aðgengileg. Athugaðu einnig hvort vatnskanna eða slanga komist að rótarsvæðinu án þess að rekast í viðkvæman vöxt. Ef þú vilt halda nokkrum ræktunarverkefnum í sama húsi skaltu ákveða hvaða svæði ástaraldinið má þekja. Þá verður auðveldara að sjá hvenær klippa eða beina þarf stönglum áður en þeir vaxa inn í nágrannaplöntur.
Veggróðurhús úr gleri er skráð með flatarmáli frá 3,69 m² upp í 9,58 m². Þegar þú skoðar veggróðurhúsið úr gleri skaltu meta birtuna við fyrirhugaðan húsvegg og hvernig skuggi hans færist yfir ræktunarrýmið. Skoðaðu staðinn bæði fyrr og síðar dags; sólarljós á veggnum um hádegi segir ekki allt um birtuna sem plantan fær. Berðu síðan innri mál við þann stað þar sem potturinn og klifurgrindin eiga að standa. Hafðu í huga að aðgangur að plöntunni getur verið frá færri hliðum þegar hún vex meðfram vegg. Teiknaðu því klifurleiðina þannig að þú komist að blómum og getir sinnt stönglum án þess að þurfa að færa ílátið. Staðsetning við hús tryggir hvorki næga hlýju né rétta birtu; það þarf að meta á staðnum.
Rótarrými, jarðvegur og vökvun
Ræktun í beði og í stórum potti hefur ólíka kosti. Beð gefur rótunum fastan stað, en plantan verður þá bundin við aðstöðu sem þarf að henta henni einnig þegar kólnar. Pottur gerir staðsetningu sveigjanlegri en þarf frárennslisop og nægt rúmmál fyrir vaxandi rótarkerfi; hann getur líka þornað hraðar þegar hlýtt er. Veldu ræktunarmold sem heldur raka án þess að verða vatnsmettuð og gættu að því að vatn standi ekki stöðugt undir pottinum. Ef flytja á plöntuna yfir veturinn skaltu hugsa ílátið og stuðninginn sem eina heild. Stór pottur getur verið þungur og langir stönglar fastir við grind sem ekki er hægt að flytja með. Kannaðu því flutningsleiðina áður en þú velur varanlega staðsetningu. Þegar þú metur pláss fyrir ílát, beð og gönguleið geturðu borið saman skráð flatarmál gróðurhússins með Accoya, frá 3,77 m² upp í 28,08 m². Veldu síðan útfærslu út frá teikningu og raunmálum þess rýmis sem þú ætlar að nota.
Vökvaðu eftir raka í jarðveginum og virkni plöntunnar, ekki eftir föstum vikudegi. RHS ráðleggur að vökva pottaplöntur þegar yfirborð moldarinnar er orðið þurrt og draga úr vökvun yfir veturinn svo ræturnar standi ekki í of blautri mold. Athugaðu því moldina áður en þú vökvar aftur og gakktu úr skugga um að umframvatn renni frá. Ekki láta plöntuna visna af þurrki; slíkur þurrkur getur valdið því að blómknappar falli. Í virkum vexti má gefa pottaplöntunni næringu samkvæmt leiðbeiningum á viðeigandi áburði. Skráðu áburðargjöfina með annarri umhirðu svo þú haldir yfirsýn yfir hana. Aukin áburðargjöf kemur þó ekki í stað þess að kanna frævun, hita og birtu þegar blóm gefa ekki aldin.
Klifurgrind, bindingar og klipping
Settu upp klifurgrind eða annan stuðning sem er ætlaður til að bera plöntuna. Ekki láta stöngla liggja á glerinu og ekki gera ráð fyrir að hvaða hluti gróðurhússins sem er megi bera viðbótarálag. Ef þú ætlar að festa stuðning við húsið skaltu athuga leiðbeiningar framleiðanda; annars gæti sjálfstæð grind hentað betur. Bindðu stönglana lauslega svo þeir fái stuðning án þess að þrengt sé að þeim. Athugaðu bindingarnar þegar stönglarnir gildna og lagfærðu þær eftir þörfum. Veldu klifurleið sem gerir þér kleift að sjá báðar hliðar laufverksins og ná að blómum frá gönguleiðinni. Grind sem er auðveld í uppsetningu en óaðgengileg eftir að plantan hefur vaxið getur gert bæði umhirðu og handfrævun erfiða.
Ástaraldin myndar blóm á nýjum vexti. Samkvæmt RHS felst regluleg klipping í að stytta eldri stöngla sem hafa blómstrað en halda eftir sterkum, heilbrigðum meginstönglum. Klippingin hjálpar til við að halda plöntunni innan þess rýmis sem henni er ætlað og auðveldar aðgang að henni. Mjög mikil endurnýjunarklipping getur hins vegar seinkað blómgun, svo ekki líta á hana sem flýtileið að uppskeru. Taktu ljósmynd fyrir og eftir klippingu og skráðu hvaða stönglar hafa blómstrað. T-laga Orangerie-gróðurhúsið er skráð með flatarmáli frá 16,52 m² upp í 30 m². Við samanburð á útfærslum skaltu skoða hvernig klifurgrind og vinnusvæði falla að T-laga grunnmyndinni. Hugleiddu hvar afklippur verða lagðar tímabundið og hvort hægt sé að bera þær út án þess að fara í gegnum þétt laufverk. Það skiptir máli að geta sinnt plöntunni þegar hún hefur náð fullri stærð, ekki aðeins við gróðursetningu.
Frævun innan gróðurhússins
Ekki er hægt að ganga út frá því að blóm frævist án aðstoðar innan gróðurhúss. RHS ráðleggur handfrævun á ástaraldini til að stuðla að aldinmyndun. Undirbúðu hana áður en fyrstu blómin opnast: hafðu hreinan, mjúkan pensil við höndina og kynntu þér hvar frjóhnappar og fræni eru í blóminu. Frjóhnapparnir bera frjókornin en frænið tekur við þeim. Leitaðu leiðbeininga um frævun viðkomandi yrkis hjá ræktanda eða söluaðila, einkum um hvaðan frjókornin eiga að koma. Ef mælt er með annarri plöntu þarf að vera hægt að nálgast blóm á báðum þegar þau eru opin. Opið hús getur veitt skordýrum aðgang, en það staðfestir ekki að frjókorn hafi borist á frænin.
Meðan blóm er opið má færa frjókorn varlega með mjúkum, hreinum pensli frá frjóhnöppum yfir á fræni. Fylgdu upplýsingum um yrkið þegar þú velur hvaðan frjókornin koma. Skráðu dagsetningu og hvaða blóm þú handfrævar. Ef þú notar fleiri en eina plöntu er gagnlegt að skrá líka hvaðan frjókornin komu. Fylgstu síðan með hvort egglegið stækkar, án þess að líta á visnun blómsins eina og sér sem staðfestingu á árangri. Aðgengi að blómunum skiptir máli þegar plantan hefur klifrað. Pýramídalaga gróðurhúsið er skráð með flatarmáli frá 5,53 m² upp í 18,9 m². Við skoðun á slíku húsi skaltu bera innri hæð á fyrirhuguðum ræktunarstað saman við hæð grindarinnar og athuga hvaðan þú nærð að blómunum. Ekki skipuleggja handfrævun þannig að hún krefjist þess að teygja sig yfir ílát eða standa á ótraustum undirstöðum.

Loftun og aðgengi að loftopum
Sólarljós getur hitað lokað gróðurhús hratt, svo loftop og hurðir þurfa að haldast aðgengileg þegar plantan vex. Loftun losar umfram hita en getur líka kælt húsið og þarf því að taka mið af veðri og hitunarþörf. Athugaðu ekki aðeins hvort gluggi opnist, heldur líka hvort lauf og stönglar séu í vegi fyrir honum. Vöxtur sem er bundinn við opnanlegan hluta getur skemmst þegar hann hreyfist. Hafðu því stuðninginn aðskilinn frá opnunum og skoðaðu klifurleiðina reglulega. Ef loftun er sjálfvirk þarf að kanna sérstaklega hvort búnaðurinn hafi svigrúm til að hreyfast eftir að plantan hefur stækkað. Með skýru skipulagi má sinna loftun án þess að þurfa fyrst að losa eða klippa stöngla.
Ef þú skoðar gróðurhús með geymslurými skaltu kanna hvaða hluti flatarmálsins er ætlaður ræktun og hvernig geymsluhlutinn tengist gönguleiðum. Glergróðurhús með Accoya viði og geymslurými er skráð með flatarmáli frá 5,52 m² upp í 28,08 m². Á uppdrætti fyrir glergróðurhúsið með geymslurými skaltu staðsetja pott, klifurgrind og þann búnað sem þarf að vera við höndina. Geymsla fyrir bindingar, pensil og garðskæri getur auðveldað umhirðuna ef aðgangurinn að henni helst greiður. Kannaðu þó raunverulegt skipulag viðkomandi útfærslu fremur en að reikna allt skráð flatarmál sem ræktunarsvæði. Geymsluhurð þarf að geta opnast án þess að rekast í ræktunarílát eða loka leiðinni að loftopi.
Fylgstu með aldinþroska yfir árstíðina
Uppskeran þarf að komast alla leið frá blómgun að þroska. Ef smá aldin myndast en hætta að stækka skaltu skrá hvenær það gerist og bera saman hita, birtu, vökvun og frævun. Breyttu helst einu atriði í einu svo þú getir áttað þig á hvað hafði áhrif. Enginn einn almanaksmánuður gildir fyrir öll yrki og öll gróðurhús, sérstaklega þegar hitinn og dagsbirtan sveiflast. Skráðu blómgunardag nokkurra merktra blóma og fylgstu með aldininum sem myndast á þeim. Þá geturðu séð hvort snemma mynduð aldin ná lengra í þroska en þau sem koma síðar. Hjá sumum yrkjum breytist litur aldinsins þegar það þroskast, en fylgdu upplýsingum um þitt yrki fremur en almennri uppskerudagsetningu. Notaðu fyrsta ræktunarárið til að afla upplýsinga um þína aðstöðu: fjöldi blóma, fjöldi myndaðra aldina og fjöldi þroskaðra aldina segja hvert sína sögu. Þannig verður auðveldara að greina hvort helsta takmörkunin sé blómgun, frævun eða sá tími sem eftir er til þroska.
Stórt ræktunarrými leysir ekki sjálfkrafa hita- eða birtuskort. Bloomcabin Orangerie er skráð með flatarmáli frá 47 m² til 70 m². Við svo stórt verkefni skaltu fyrst ákveða hvort ástaraldinið eigi að deila aðstöðu með öðrum plöntum eða hvort hluti hússins verði helgaður því. Plöntur með ólíkar vetrarþarfir geta kallað á mismunandi aðstæður, svo ræktunarskipulagið þarf að samræmast fyrirhugaðri hitun og notkun hússins. Berðu saman nýtanlegt pláss, innri mál og klifurleið, en einnig kostnað við að viðhalda þeim aðstæðum sem þú stefnir að. Skráning á hita og ræktunarárangri hjálpar þér að meta hvort stækkun verkefnisins sé skynsamleg eða hvort bæta þurfi núverandi aðstöðu fyrst. Matið ætti að byggjast á þroskuðum aldinum og þeirri umhirðu sem ræktunin krefst, ekki stærð laufkrónunnar einni saman.
Algengar spurningar
Getur ástaraldin borið ávöxt í óupphituðu gróðurhúsi?
Það getur vaxið og blómstrað þar yfir hlýjan tíma, en ekki er hægt að ganga að þroskuðum aldinum vísum. RHS tilgreinir stöðuga hlýju og góða birtu sem skilyrði fyrir áreiðanlegri aldinmyndun. Óupphitað hús tryggir þetta ekki og plantan þarf hlýja vetraraðstöðu, jafnvel þótt hún sé eingöngu ræktuð til skrauts.
Þarf ég tvær plöntur til að fræva ástaraldin?
Ekki kaupa aðra plöntu án þess að kanna frævunarkröfur þeirrar sem þú hefur. Biddu ræktanda eða söluaðila um að staðfesta hvort frjókorn frá sömu plöntu nægi eða hvort mælt sé með annarri plöntu. Fáðu þá líka upplýsingar um hvaða planta henti með henni og hvernig handfrævun skuli háttað.
Hvernig handfræva ég blómin?
Meðan blómið er opið má færa frjókorn varlega með mjúkum, hreinum pensli frá frjóhnöppum yfir á fræni, eins og RHS ráðleggur fyrir ástaraldin. Fylgdu leiðbeiningum um yrkið varðandi hvaðan frjókornin eiga að koma. Skráðu hvaða blóm þú handfrævar og fylgstu með hvort egglegið stækkar.
Af hverju falla blómin án þess að aldin myndist?
Blómfall eitt og sér staðfestir ekki orsökina. Kannaðu hvort frjókorn hafi borist á frænið og hvort hlýja og birta séu næg. Athugaðu líka vökvunina: RHS bendir á að blómknappar geti fallið ef plantan visnar af þurrki. Skráðu sérstaklega hvort knappar falla áður en blómin opnast eða hvort opin blóm falla án þess að egglegið stækki.
Hvernig veit ég að ég sé að kaupa ávaxtaberandi plöntu?
Biddu um tegundarheitið Passiflora edulis og heiti yrkisins, ekki aðeins almenna merkingu sem vísar til Passiflora. Spurðu líka hvort yrkið geti frjóvgað eigin blóm og hvort það þurfi samhæfa plöntu. Blómamynd eða kröftugur vöxtur staðfestir ekki að plantan henti ávaxtarækt.
Ástaraldin getur hentað til ræktunar í gróðurhúsi, en áreiðanleg uppskera krefst þess að yrki, hiti, birta, vaxtarrými og frævun fari saman. Í óupphituðu húsi getur plantan vaxið og blómstrað án þess að aldin nái að þroskast, og hún þarf hlýja vetraraðstöðu hvort sem hún er ræktuð til skrauts eða ávaxta. Með því að fylgjast sérstaklega með blómgun, aldinmyndun og þroska geturðu séð hvað aðstaðan raunverulega býður upp á.