Leidingen, pompen en tanks in de kas winterklaar maken
Kasirrigatie en vorst
Water in een kasirrigatiesysteem blijft niet alleen in de zichtbare hoofdleiding achter. Ook een laag punt, filterhuis, pomp, kraan of tankuitgang kan water vasthouden. Bevriest dat water, dan kunnen verbindingen of behuizingen beschadigen, ook wanneer de kas de wind tegenhoudt. Winterklaar maken is daarom meer dan de hoofdkraan dichtzetten: u volgt het volledige circuit, behandelt ieder onderdeel volgens zijn eigen voorschrift en beslist welke delen buiten gebruik gaan. Deze gids gaat over leidingen, pompen en tanks, niet over algemeen onderhoud van de kas.
Breng de volledige waterroute in kaart
Begin niet bij de pomp, maar bij de bron. Noteer of water uit een kraan, een regenwatertank of een andere voorraad komt en teken de route tot aan ieder eindpunt. Markeer afsluiters, filters, drukregelaar, pomp, verdeler, aftakkingen, druppelslangen en de daarvoor bedoelde aftappunten. Zet ook op de kaart welke delen buiten de kas, tegen een wand of in een onverwarmde hoek lopen. Een kas is niet vanzelf vorstvrij; ook een beschutte plek kan afkoelen. Noteer of een kraan of leiding voor meer dan één toepassing wordt gebruikt, zodat u niet per ongeluk een ander deel van de watervoorziening afsluit.
Loop de getekende route na en zoek naar T-stukken, lussen en leidingen die uit het zicht verdwijnen. Juist daar kan water achterblijven terwijl de hoofdleiding al leeg lijkt. Label zo nodig beide uiteinden van een aftakking en noteer waar een onderdeel zit dat u niet zelf kunt bereiken. Geef iedere tak een herkenbare naam, bijvoorbeeld naar het bed of de werktafel waar deze naartoe loopt. Zo kunt u tijdens het aftappen onderscheid maken tussen de hoofdleiding en afzonderlijke aansluitingen. Als u tegelijk een kas uitzoekt, kan de opgegeven oppervlakte van de muurkas (3,69 tot 14,34 m²) helpen om de kasgrootte te vergelijken. Teken daarnaast de geplande waterroute in, met de plaats van de waterbron en de eindpunten. De oppervlakte vertelt immers niet hoeveel meter leiding nodig is of waar lage punten liggen. Vermeld op uw tekening ook welke delen vast gemonteerd zijn en welke slangen u kunt losnemen; dat maakt duidelijk welke onderdelen ter plaatse moeten worden afgetapt.
Wanneer sluit u de watervoorziening af?
Plan het aftappen vóór een periode waarin vorst wordt verwacht, niet pas wanneer de eerste koude nacht al is aangebroken. Een vaste kalenderdatum is daarvoor geen betrouwbare leidraad: de omstandigheden rond de kas en de ligging van leidingen verschillen. Houd rekening met delen buiten de kas en met onverwarmde zones, die eerder kunnen afkoelen dan een beschutte plek. Reserveer voldoende tijd om aftakkingen één voor één te controleren. Als u het werk haastig uitvoert, is de kans groter dat een filter, klep of slangdeel wordt overgeslagen.
Denk ook na over het water dat planten nodig hebben terwijl de installatie buiten gebruik is. Zet zo nodig een eenvoudige tijdelijke manier van water geven klaar, zodat u niet uit gemak een deels afgetapte installatie weer gebruikt. Bepaal welke planten u daarmee moet kunnen bereiken en waar u het water vandaan haalt. Houd die tijdelijke voorziening duidelijk gescheiden van het circuit dat u winterklaar maakt. Is de watervoorziening gedeeld met een andere toepassing, bepaal dan welke tak u veilig kunt afsluiten en vraag bij twijfel een installateur om de route aan te wijzen. Spreek met eventuele andere gebruikers af welke aansluiting buiten gebruik blijft; zo wordt een afgetapte tak niet onbedoeld opnieuw gevuld. Wie een nieuw circuit aanlegt in bijvoorbeeld een aluminiumkas uit de Limited Edition-lijn, kan de afsluiters en aftappunten meteen op het eigen leidingschema intekenen. Plan daarbij ook hoe u ze bereikt als de kas nog vol planten staat. Het aftappen moet uitvoerbaar zijn zonder eerst de hele inrichting te verplaatsen.
Tap leidingen en slangen volledig af
Sluit de watertoevoer af met de daarvoor bedoelde afsluiter en maak het systeem drukloos volgens de handleiding. Gebruik de aangewezen aftappunten en volg de voorgeschreven volgorde voor kranen en afsluiters. Geef water de kans om weg te lopen; bij een losse slang kunt u die, als de aansluitingen daarvoor bedoeld zijn, voorzichtig zo neerleggen dat het resterende water eruit kan. Trek niet aan vaste verbindingen en forceer geen koppelingen. Een slang die aan de buitenkant leeg oogt, kan bij een knik of laag gedeelte toch nog water bevatten.
Controleer vooral leidingen met een bocht omlaag, een stijgend deel na een laag punt of een afgesloten aftakking. Een dichtgedraaide klep kan water in het klephuis of het leidingdeel erachter vasthouden. Bekijk daarom per leidingdeel waar het resterende water naartoe kan lopen en welk aftappunt daarvoor bedoeld is. Maak op uw schema onderscheid tussen een deel dat u hebt afgetapt en een deel waarvan u nog niet weet of het leeg is. Alleen het uitblijven van water aan één uiteinde geeft geen duidelijkheid over alle aftakkingen. Als er geen geschikt aftappunt is, verzin dan geen methode die druk op het systeem zet; raadpleeg de handleiding of een vakman. Bij een waterplan voor de T-model-orangeriekas, met een vermelde oppervlakte van 16,52 tot 30 m², kunt u de leidingen per teeltgedeelte intekenen. Volg bij de controle vervolgens de werkelijk aangelegde route. Noteer afwijkingen van de tekening, zodat een later toegevoegde slang of verplaatste aansluiting niet buiten de aftapronde valt.
Maak druppelslangen, filters en verdelers leeg
Druppelslangen, microleidingen en sproeiers hebben smalle doorgangen waarin water kan achterblijven. Spoel ze vóór het aftappen alleen door als de gebruiksaanwijzing dat voorschrijft; volg ook de aanwijzingen voor het losmaken van einddoppen of aansluitstukken. Leg losse slangen voorzichtig uit, zonder ze scherp te vouwen of aan kleine emitters te trekken. Controleer of het water daadwerkelijk uit de uiteinden is gelopen. Een leiding die alleen aan de toevoerkant is losgekoppeld, kan verderop nog gevuld zijn.
Neem filterhuizen, zeefjes en verdelers mee in dezelfde ronde. Maak alleen onderdelen open die volgens de handleiding door de gebruiker onderhouden mogen worden en bewaar kleine ringen of doppen bij het juiste onderdeel. Water kan in een filterkom blijven staan, ook als de slang ernaast leeg is. Houd bij een verdeler bij welke uitgang naar welke druppellijn loopt. Geef losse einddoppen en aansluitstukken dezelfde aanduiding als de bijbehorende lijn, zodat u ze later niet hoeft te verwisselen of op goed geluk terugplaatst. Als u meerdere vergelijkbare filteronderdelen hebt, berg ze dan per filter bij elkaar op. Bij het plannen van druppellijnen in de piramidekas (5,53 tot 18,9 m²) kunt u de bedindeling gebruiken om de afzonderlijke lijnen op uw schema te benoemen. De opgegeven oppervlakte helpt om de kasgrootte te vergelijken; de daadwerkelijke verdeling volgt uit de inrichting. Noteer naast elke lijn of de einddop is teruggeplaatst of apart opgeborgen, volgens de voorgeschreven opslagwijze.
Behandel pomp en drukapparatuur volgens de handleiding
Een lege aanvoer- of persslang betekent niet automatisch dat ook de pomp leeg is. In het pomphuis of een filter aan de pomp kan water achterblijven. De juiste aftapmethode verschilt per pomptype; zoek daarom de handleiding van het exacte apparaat op en gebruik alleen daarvoor bedoelde aftapvoorzieningen. Laat een pomp niet draaien om de laatste resten water weg te krijgen: sommige pompen kunnen beschadigd raken als ze zonder water werken. Open de behuizing niet als de fabrikant dat niet als gebruikershandeling beschrijft.
Controleer ook eventuele drukvaten en andere drukapparatuur op eigen aftapinstructies. Behandel de pomp, het drukvat en een aangebouwd filter als afzonderlijke onderdelen op uw controlelijst, ook als ze samen één opstelling vormen. Zo blijft zichtbaar welke handeling voor welk onderdeel geldt. Een pomp die volgens de handleiding verwijderd mag worden, moet op een geschikte vorstvrije plek worden opgeborgen; laat vaste apparatuur niet zomaar loshalen. Bij een vast aangesloten elektrische pomp laat u de aansluiting ongemoeid en vraagt u zo nodig een vakman om de veilige buitengebruikstelling. Noteer vóór het opbergen het type van de pomp en welke losse aansluitstukken erbij horen. Houd ook de instructies voor het opnieuw in gebruik nemen bij het apparaat, zodat u die later niet hoeft op te zoeken tussen handleidingen van andere onderdelen. Een kas met ingebouwde opslagruimte is niet automatisch een vorstvrije ruimte voor een pomp. Bepaal dus vooraf waar u het apparaat bewaart en controleer of die plek aan de opslagvoorschriften voldoet.
Maak de watertank en aansluitingen winterklaar
Behandel de tank als een apart onderdeel, niet als verlengstuk van de toevoerleiding. Controleer waar de tank staat, welk type het is en wat de fabrikant voorschrijft voor vorst. Is de tank niet bedoeld om onder de omstandigheden ter plaatse gevuld te blijven, tap hem dan af volgens de handleiding. Let er bij een regenwatersysteem ook op dat een toevoer de tank na het aftappen niet ongemerkt opnieuw vult. Sluit alleen de daarvoor bedoelde verbindingen af en voorkom dat een aftapbeurt gevolgen heeft voor een ander aangesloten circuit.
De tank zelf kan leeg lijken terwijl er nog water in de uitlaat, kraan, zeef of een aangesloten slang staat. Controleer die delen afzonderlijk en zoek uit of de tank een aangewezen aftappunt heeft. Ga er niet van uit dat een tank met een beetje restwater veilig is: de toegestane vulstand hangt af van de constructie en de voorschriften van de fabrikant. Noteer bij een regenwatertank bovendien hoe de toevoer tijdens de winter is geregeld. Een lege tank en een afgesloten toevoer zijn twee afzonderlijke controlepunten; leg beide vast. Als anderen de tank gebruiken, maak dan duidelijk welke verbindingen niet opnieuw aangesloten mogen worden. Wanneer u een tank bij de Prestige-kas plant, neem dan niet alleen de plaats van het vat op uw tekening op, maar ook de toegang tot de tankkraan en aangesloten slangen. Controleer of u daar voor het aftappen bij kunt zonder opgeslagen spullen te verplaatsen. Houd op uw lijst afzonderlijke regels aan voor de tankinhoud, de toevoer en de uitlaat.
Controleer kranen, koppelingen en kleine aftakkingen
Kleine onderdelen worden gemakkelijk vergeten: denk aan afsluitkranen, terugslagkleppen, snelkoppelingen, meetinstrumenten en overgangsstukken. In een klephuis of koppeling kan water blijven staan, ook als de aangesloten slang is afgetapt. Zet afsluiters alleen in de stand die de fabrikant voor aftappen voorschrijft; een willekeurige open of gesloten stand garandeert niet dat het onderdeel leegloopt. Haal een koppeling alleen los als dat volgens de instructies kan en u de aansluiting daarna weer correct kunt monteren.
Werk de kaart van de waterroute tak voor tak af en vink een onderdeel pas af wanneer u de voorgeschreven handeling hebt uitgevoerd. Noteer bij een afsluiter niet alleen dat u deze hebt bediend, maar ook in welke voorgeschreven stand u hem hebt achtergelaten. Maak bij losse koppelingen duidelijk of ze teruggeplaatst zijn of apart worden bewaard. Blijft er water staan of begrijpt u niet hoe een klep werkt, forceer die dan niet. Zoek de productspecifieke instructie op of laat het onderdeel beoordelen. Houd zulke openstaande punten apart van de voltooide werkzaamheden, zodat een onduidelijk onderdeel niet ongemerkt als winterklaar wordt beschouwd. Bij een grotere kas, zoals de ruime kas met een opgegeven oppervlakte van 47 tot 70 m², kunt u de controlelijst per bed, werkplek of leidingtak indelen. Gebruik dezelfde namen als op uw schema. Dat helpt om meerdere vergelijkbare koppelingen uit elkaar te houden en maakt het eenvoudiger om precies aan te geven waar een controle nog ontbreekt.
Bewaar regelaars en losse onderdelen volgens hun voorschrift
Tijdschakelaars, elektronische kleppen en andere regelaars kunnen een vorstgrens hebben die losstaat van die van de slangen. Controleer in de handleiding of een onderdeel buiten mag blijven en bij welke omstandigheden het opgeborgen moet worden. Verwijder een regelunit alleen als de fabrikant dat toestaat en u weet hoe de aansluitingen later terug moeten. Haal batterijen er uitsluitend uit wanneer de gebruiksaanwijzing dat voorschrijft. Een aanduiding voor gebruik buitenshuis betekent niet automatisch dat een apparaat ook tegen vorst kan.
Bewaar losse slangen, koppelingen en verwijderde onderdelen bij elkaar en label ze met hun oorspronkelijke plek in het circuit. Volg de opslaginstructies voor materiaal en aansluitingen; vouw een slang niet zo strak op dat er een scherpe knik ontstaat. Houd onderdelen van verschillende regelunits gescheiden wanneer ze op elkaar lijken. Noteer het type van iedere unit en bewaar de bijbehorende gebruiksaanwijzing op een herkenbare plek. Leg zo nodig ook de bestaande instellingen vast voordat u het apparaat opbergt, zodat u later weet welk programma bij welke leidingtak hoorde. Die aantekening is een hulpmiddel bij het terugplaatsen, geen reden om het programma zonder controle opnieuw te gebruiken. Als u een irrigatiesysteem in een klassieke aluminiumkas gebruikt, beoordeel dan per regelunit of deze in de kas mag blijven of elders moet worden opgeslagen. Zet de gekozen opslagplek op uw lijst en vermeld waar bijbehorende bevestigingen en aansluitstukken liggen. Zo blijft de complete set herkenbaar tot de installatie weer in gebruik gaat.
Isolatie alleen houdt water niet vorstvrij
Isolatiemateriaal kan afkoeling vertragen, maar voorkomt niet dat water in een onverwarmde kas uiteindelijk bevriest. Het beschermt bovendien alleen de onderdelen die er daadwerkelijk mee zijn omwikkeld; een kraan, filterhuis of pompaansluiting kan onbeschermd blijven. Gebruik isolatie daarom niet als bewijs dat een leiding leegmaken overbodig is. Let ook op verbindingen achter een omwikkeld stuk: daar kan water opgesloten zitten terwijl de rest van de leiding is afgetapt.
Moet een deel van het systeem in de winter in gebruik blijven, vertrouw dan alleen op een aanpak die past bij de specificaties van alle betrokken onderdelen. Een oplossing die voor de hoofdleiding geschikt is, hoeft niet automatisch geschikt te zijn voor een filter, pomp of tankkraan. Teken de route van dit actieve deel apart op uw schema en geef aan waar de grens met de afgetapte delen ligt. Daarmee maakt u zichtbaar welke onderdelen bij gebruik opnieuw met water in aanraking komen. Vraag de fabrikant of een installateur om advies als u niet kunt vaststellen of de hele route onder de plaatselijke omstandigheden gevuld mag blijven. Beschrijf daarbij de volledige aansluiting, niet alleen het geïsoleerde leidingstuk. Vermeld ook de tussenliggende kleppen en de verbinding met de waterbron. Zo voorkomt u dat één vorstbestendig onderdeel de indruk wekt dat het complete circuit beschermd is, of dat u een afgetapte aftakking onbedoeld weer vult.
Leg vast wat u hebt afgetapt
Noteer welke leidingdelen en onderdelen zijn afgetapt, verwijderd of volgens de handleiding gevuld mogen blijven. Schrijf ook op welke afsluiters u hebt bediend en waar losse onderdelen liggen. Een foto van de route met labels kan later helpen om koppelingen en aftakkingen terug te vinden. Houd de aantekeningen bij de handleidingen, zodat u niet op geheugen hoeft te vertrouwen wanneer de installatie weer in gebruik gaat. Vergeet ook niet hoe u tijdelijk water geeft zolang de vaste installatie buiten gebruik is.
Controleer de installatie opnieuw voordat u haar na de winter gebruikt. Kijk leidingen, slangen, filterhuizen, tankuitgangen en pompverbindingen na op zichtbare schade en volg de handleidingen voor het terugplaatsen en opnieuw vullen. Gebruik uw schema en opslaglijst om losse onderdelen aan de juiste leidingtak te koppelen. Controleer ook of alle punten die vóór de winter nog onduidelijk waren inmiddels zijn afgehandeld. Een pomp mag alleen opnieuw worden gestart volgens de voorgeschreven werkwijze; laat haar niet droog draaien. Controleer tijdens het in gebruik nemen of verbindingen lekken en noteer bij een probleem de exacte plek op het schema. Ziet u een barst of twijfelt u aan een onderdeel, gebruik het dan niet verder voordat de fabrikant of een vakman heeft vastgesteld wat nodig is. Werk na vervanging of verplaatsing de tekening bij. Bewaar de winteraantekeningen voor de volgende aftapronde: vooral moeilijk bereikbare aansluitingen en onderdelen waarvoor een aparte handeling nodig was, verdienen dan opnieuw aandacht.
Veelgestelde vragen
Moet ik alle leidingen in de kas aftappen?
Tap alle onderdelen af die water kunnen vasthouden en niet aantoonbaar tegen de verwachte vorst beschermd zijn. Dat geldt ook voor leidingen in een beschutte of onverwarmde kas. Volg de handleiding als een onderdeel bedoeld is om gevuld te blijven.
Is een watertank veilig als hij niet helemaal vol zit?
Dat kunt u niet zonder meer aannemen. Ook een gedeeltelijk gevulde tank kan water vasthouden bij een kraan, aansluiting of op de bodem. Controleer de vorstinstructies van de fabrikant en behandel ook de aangesloten onderdelen volgens hun eigen voorschrift.
Kan ik een pomp even laten draaien om hem leeg te maken?
Laat een pomp niet draaien om water uit de leidingen te persen. Sommige pompen kunnen beschadigd raken als ze zonder water werken, en er kan water in het pomphuis achterblijven. Volg de aftapmethode in de handleiding.
Kan ik perslucht gebruiken om leidingen leeg te blazen?
Gebruik perslucht alleen als de fabrikant voor uw systeem beschrijft dat dit kan en welke methode daarbij hoort. Onderdelen kunnen verschillen in wat ze verdragen. Zonder die aanwijzingen is aftappen via de bedoelde aftappunten of advies van een installateur verstandiger.
Is isolatiemateriaal rond de leidingen voldoende?
Nee, isolatie houdt water niet onbeperkt vorstvrij. Ze kan afkoeling vertragen, maar in een onverwarmde kas kan een leiding alsnog bevriezen. Tap kwetsbare onderdelen af, tenzij de fabrikant aangeeft dat ze onder de omstandigheden ter plaatse gevuld kunnen blijven.
Een zorgvuldige winterstop begint bij de waterbron en eindigt pas wanneer ook de kleine aftakkingen, tankuitgangen en onderdelen van de pomp zijn meegenomen. Houd bij wat u hebt afgetapt en welke delen volgens hun eigen voorschrift gevuld mogen blijven. Zo voorkomt u dat een lege hoofdleiding een vals gevoel van zekerheid geeft en weet u later hoe u de installatie weer veilig in gebruik neemt.
