Gróðurhús fyrir vind, snjó og notkun allt árið

Veðurþol gróðurhúss ræðst ekki aðeins af grindinni. Staðsetning, undirstöður, rétt samsetning og dagleg umhirða skipta öll máli þegar gróðurhús á að standa úti í íslenskum vindi, úrkomu og frosti.

Á Íslandi þarf gróðurhús að takast á við meira en meðalrigningu og rólegan sumardag. Vindátt getur breyst hratt, blautur snjór safnast upp, frost og þíða skiptast á og mikill hitamunur getur myndast milli sólríks dags og kaldrar nætur. Það er því ekki nóg að velja fallegt hús. Staðsetning, undirstöður, samsetning, notkun og reglulegt eftirlit þurfa að vinna saman.

Þessi leiðarvísir hjálpar þér að meta þessar aðstæður áður en þú kaupir eða reisir gróðurhús. Hann kemur ekki í stað leiðbeininga fyrir tiltekna gerð. Skoðaðu alltaf skjöl viðkomandi húss og fáðu staðbundna ráðgjöf ef vafi leikur á jarðvegi, festingum, mannvirkjareglum eða óvenjumiklu veðurálagi. Á síðunni Gróðurhús og Garðskýli má byrja samanburð á mögulegum lausnum.

Hvað merkir að gróðurhús sé hannað fyrir útiaðstæður?

Hönnun fyrir útiaðstæður merkir að grind, klæðning, tengingar, hurðir og opnanlegir hlutar mynda eitt kerfi sem ætlað er að standa utandyra þegar það er rétt sett upp og fest. Það merkir ekki að húsið sé ónæmt fyrir öllum stormum, hvaða snjóþunga sem er eða rangri notkun. Veðurþol er heldur ekki eiginleiki grindarinnar einnar; undirstaðan og tengingin við hana eru hluti af heildinni.

Ál er hentugt byggingarefni fyrir gróðurhús vegna þess að það ryðgar ekki á sama hátt og óvarið járn. Það útilokar þó ekki skoðun og viðhald. Festingar, þéttingar, rennur, hurðarbrautir og samskeyti geta safnað óhreinindum eða losnað við hreyfingu. Frekari almenn svör eru á síðunni algengar spurningar um gróðurhús úr áli, en staðfestar upplýsingar um hverja gerð eiga alltaf að ráða.

Góð meginregla: Sterk heild verður ekki til með einum sterkum hluta. Hún byggist á hentugum stað, stöðugri undirstöðu, réttri samsetningu og ábyrgri notkun.

Metið lóðina áður en gróðurhús er valið

Staðarmat ætti að fara fram áður en stærð eða útlit er ákveðið. Gakktu um lóðina í ólíku veðri, skoðaðu hvernig vindur fer um byggingar og girðingar og athugaðu hvar vatn safnast. Myndir teknar að vetri og sumri geta komið að gagni. Ef verið er að móta stærra garðrými má einnig sækja hugmyndir í umfjöllun um íslenska garða og skipulag útisvæða.

Vindálag

Opinn sjóndeildarhringur, nálæg fjallaskörð, strandstaða og vindgöng milli húsa geta aukið álag. Skjólveggur eða bygging getur minnkað vind á einum stað en valdið hvirflum eða niðurstreymi annars staðar. Ekki ganga sjálfkrafa út frá því að staður í skjóli við vegg sé alltaf bestur.

• Athugaðu ríkjandi vindáttir og hvaðan verstu hviðurnar koma.
• Leitaðu að merkjum á gróðri, lausum munum og snjósöfnun sem sýna vindleiðir.
• Forðastu stað þar sem hurð snýr beint í algengustu hvassviðrin ef önnur staðsetning er möguleg.
• Hugleiddu hvort há tré eða lausir hlutir geti fallið eða fokið á húsið.
• Metið hvort hægt verði að komast örugglega að öllum hliðum til eftirlits.

Vindskjól má ekki skapa vandamál með skugga, vatnsrennsli eða snjósöfnun. Markmiðið er hóflegt og fyrirsjáanlegt skjól, ekki að loka húsið inni í þröngu bili.

Snjór og hreyfing vatns

Snjór dreifist sjaldan jafnt. Hann getur skafið frá einni hlið og hlaðist upp við hina, milli gróðurhúss og veggjar eða undir þakbrún nærliggjandi húss. Bráðnandi snjór þarf greiða leið frá undirstöðunni. Ef vatn frýs endurtekið við sökkulinn getur það hreyft jarðveg, hindrað hurðir og gert aðkomu varasama.

Veldu ekki lægsta punkt lóðarinnar án þess að leysa frárennsli. Athugaðu einnig hvort vatn af öðru þaki falli niður á gróðurhúsið. Þakrennsli frá húsi, skúr eða pergólu á að leiða frá gróðurhúsinu en ekki að því.

Aðgengi og árstíðabundin notkun

Góð staðsetning þarf að virka í daglegu lífi. Gerðu ráð fyrir leið fyrir mold, plöntur, áhöld og vatn, auk öruggrar vetraraðkomu. Stutt og greið leið frá heimili eykur líkurnar á að fylgst sé með húsinu þegar veður versnar. Ef rækta á yfir kaldari hluta ársins þarf einnig að hugsa um birtu, loftskipti og hvernig fylgst verður með hitastigi og raka.

Skipulag innra rýmis á að styðja aðgengi að hurðum og loftopum. Leiðbeiningar um hitastig og rakastig í íslensku gróðurhúsi og dæmi um ræktun salats geta hjálpað við að skilgreina fyrirhugaða notkun áður en húsið er valið.

Val á gerð og útfærslu

Byrjaðu á notkuninni: á húsið fyrst og fremst að vera ræktunarrými, skjól fyrir setu, vetrargeymsla plantna eða blanda af þessu? Stærra hús veitir meira vinnurými en krefst einnig stærri undirstöðu, fleiri íhluta og nákvæmrar skipulagningar. Form, hurðastaða og fjöldi opnanlegra hluta hafa áhrif á bæði umgengni og loftun.

Berðu saman álgróðurhús og garðskýli og viðargróðurhús og garðskýli út frá viðhaldi, útliti og ætlaðri notkun. Ef hugmyndin er stærra dvalarrými getur umfjöllun um orangerie, stærð og hönnun hjálpað við þarfagreiningu. Sögulegur stíll og skrautatriði eru önnur ákvörðun en veðurviðbúnaður; sjá má hugmyndir um gróðurhús í viktorískum stíl.

Klæðningarefni hefur áhrif á birtu, hitabúskap, útlit og umhirðu. Upplýsingar um pólýkarbónat, plötur og einangrun nýtast við almennan samanburð, en staðfestu alltaf hvaða efni og útfærslur eru samþykkt fyrir viðkomandi grind.

Undirstaðan er hluti af veðurvörninni

Undirstaða á að halda gróðurhúsinu láréttu, styðja grindina jafnt og flytja álag niður í stöðugt undirlag. Smávægilegt frávik við sökkulinn getur orðið að skökkum hurðum, spennu í klæðningu og ósamhverfum samskeytum ofar í húsinu. Ekki nota grindina til að fela skekkju í undirstöðu.

Rétt lausn ræðst meðal annars af jarðvegi, frosti, halla, vatnsrennsli, gerð húss og staðbundnum kröfum. Verönd eða steypt plata er ekki sjálfkrafa hentug þótt yfirborðið líti slétt út. Athuga þarf ástand, mál, hæðarmun, sprungur og hvort hægt sé að nota þær festingar sem leiðbeiningar gera ráð fyrir.

Gátlisti fyrir undirstöður

1. Staðfestu ytri mál. Notaðu gögn fyrir nákvæmlega þá gerð sem á að setja upp.
2. Mældu hornalínur. Jafnar hornalínur hjálpa til við að sannreyna rétthyrningu.
3. Athugaðu hæð. Mældu á mörgum stöðum, ekki aðeins í hornum.
4. Metið undirlagið. Fáðu faglegt mat ef jarðvegur er fylling, blautur, hallandi eða óstöðugur.
5. Skipuleggðu frárennsli. Vatn á að fara frá húsinu án þess að grafa undan undirstöðunni.
6. Veldu aðeins viðeigandi festingar. Festingaraðferð þarf að samræmast leiðbeiningum og undirlagi.
7. Athugaðu aðkomu. Skildu nægt rými til uppsetningar, þrifa og viðhalds.
8. Kannaðu staðbundnar reglur. Kröfur geta verið mismunandi eftir sveitarfélagi og lóð.

Umfjöllun um leyfi fyrir gróðurhús eða pergólu á Íslandi getur verið upphafspunktur, en gildandi kröfur á viðkomandi stað þarf alltaf að staðfesta. Fyrir önnur útimannvirki sýna leiðbeiningar um undirstöður pergólu hvers vegna jarðvinna og festingar eru sérstakur skipulagsþáttur.

Móttaka og geymsla íhluta fyrir uppsetningu

Skipuleggðu móttöku áður en sending kemur. Ákveddu hvar pakkningar verða lagðar, hvernig þær komast þangað og hvernig þær verða varðar gegn vindi, vatni og umferð. Þungar eða langar einingar á ekki að geyma þar sem þær geta runnið, fokið eða beyglast.

• Skoðaðu pakkningar við móttöku og skráðu sýnilegar skemmdir.
• Berðu fjölda eininga saman við afhendingargögn áður en samsetning hefst.
• Geymdu merkingar og flokkaðu íhluti án þess að rugla saman svipuðum hlutum.
• Haltu festingum þurrum og í merktum umbúðum.
• Leggðu klæðningu samkvæmt leiðbeiningum og forðastu ójafnan stuðning.
• Opnaðu ekki allt í einu ef veður eða vinnusvæði leyfir ekki örugga flokkun.

Kynntu þér innkaupa- og afhendingarskilmála áður en pantað er. Ef eitthvað virðist vanta eða vera skemmt er skynsamlegt að stöðva þann hluta verksins og hafa samband í stað þess að breyta íhlut til að láta hann passa.

Vönduð uppsetning og Anna Koku Skola-röðin

Anna Koku Skola-röðin á að lesast sem ein samfelld uppsetning: undirbúningur, röðun hluta, uppbygging grindar, ísetning klæðningar og lokaskoðun tilheyra sama verkinu. Hún er ekki safn mynda úr óskyldum framkvæmdum. Gildi slíkrar raðar felst í að sýna samhengi skrefanna, en hún kemur ekki í stað handbókar fyrir nákvæma gerð.

Byrjaðu aðeins þegar undirstaðan er tilbúin, allir nauðsynlegir íhlutir hafa verið yfirfarnir og veðurspá gefur öruggt vinnubil. Stórir rammar og plötur geta virkað eins og segl áður en húsið er fullfest. Hættu vinnu ef vindur gerir stjórnun hluta óörugga.

Verkleg stjórnun samsetningar

• Lesið alla handbókina áður en fyrsta tenging er hert.
• Berið kenninúmer hluta saman við skýringarmyndir; útlitslega líkir hlutir geta haft ólíkt hlutverk.
• Setjið grindina saman í þeirri röð sem tilgreind er.
• Herðið tengingar stigvisst þegar búið er að sannreyna rétthyrningu og hæð.
• Þvingið ekki klæðningu inn í raufar og borið ekki ný göt nema skriflegar leiðbeiningar heimili það.
• Verndið fullgerða hluta meðan unnið er við næsta áfanga.
• Sannreynið virkni hurða og loftopa áður en vinnusvæðið er yfirgefið.
• Framkvæmið lokaúttekt á festingum, þéttingum, rennum og lausum verkfærum.

Ef þörf er á aðstoð má nota tengiliðaupplýsingar Bloomcabin. Almennar upplýsingar eru einnig á upplýsingasvæðinu.

Vindstjórnun í daglegri notkun

Flest vindvandamál í daglegri notkun tengjast opnum hurðum, ólæstum loftopum eða lausum hlutum við húsið. Jafnvel rétt uppsett gróðurhús þarf undirbúning þegar spáð er hvassviðri. Gerðu einfaldan stormgátlista og geymdu hann þar sem allir notendur sjá hann.

Fyrir hvassviðri

1. Lokaðu hurðum og öllum opnanlegum hlutum samkvæmt notkunarleiðbeiningum.
2. Gakktu úr skugga um að læsingar og lokubúnaður sitji rétt.
3. Fjarlægðu potta, verkfæri, garðhúsgögn og annað sem getur fokið á klæðninguna.
4. Hreinsaðu rennur og vatnsleiðir ef óhætt er að gera það.
5. Skoðaðu hvort plata, þétting eða listi sýni merki um los.
6. Hafðu ekki opna hurð til að jafna þrýsting nema leiðbeiningar fyrir gerðina segi sérstaklega til um það.

Ekki reyna við viðgerðir utan á húsinu meðan stormur stendur yfir. Persónuöryggi gengur fyrir. Skoðun og lagfæringar fara fram þegar aðstæður eru orðnar öruggar.

Snjór, ís og frost

Fylgjast þarf með uppsöfnun frekar en að treysta því að snjór renni alltaf af sjálfur. Blautur snjór getur verið mun þyngri en þurr lausamjöll og skaflar valdið ójöfnu álagi. Sérstaklega þarf að skoða skjólsæla þakhluta, samskeyti við vegg og svæði þar sem snjór af öðru þaki getur safnast.

Fjarlægðu snjó á öruggan hátt og í samræmi við leiðbeiningar hússins. Notaðu ekki beitt verkfæri sem geta rispað eða brotið klæðningu og klifraðu ekki upp á þakið. Forðastu að mynda mikið ójafnvægi með því að hreinsa aðeins annan helming þaksins. Ef álag virðist óvenjulegt eða byggingarhlutar hafa hreyfst skaltu halda fólki frá húsinu og leita faglegrar aðstoðar.

Haltu hurðarbrautum lausum við ís og þjappaðan snjó. Ekki þvinga frosna hurð eða sjálfvirkan opnara. Þíðing og afturfrysting getur einnig stíflað frárennsli, þannig að skoða þarf niðurföll þegar hitastig sveiflast um frostmark.

Rigning, frárennsli og þétting

Regnvatn á að fara eftir fyrirhuguðum leiðum um þak, rennur og frárennsli. Lauf, mosi og jarðvegur geta lokað þröngum leiðum. Vatn sem rennur yfir brún er ekki alltaf merki um bilun í húsinu; fyrst þarf að athuga stíflu, staðbundið úrkomumagn og hvort frárennsli við jörð taki við vatninu.

Þétting myndast þegar rakt loft snertir kaldara yfirborð. Dropar innan á klæðningu sanna því ekki einir og sér að húsið leki. Athugaðu hvort rakinn sé dreifður um kalda fleti eða bundinn við eitt samskeyti í rigningu. Bættu loftskipti þegar veður leyfir, vökvaðu með tilliti til hitastigs og forðastu að loka miklum raka inni seint dags.

Hiti, loftun og árstíðaskipti

Gróðurhús getur hitnað hratt í sól þótt útiloft sé svalt. Loftun þarf því að taka mið af sól, vindi, plöntum og árstíma. Op sem eru gagnleg í rólegu sumarveðri mega ekki gleymast opin þegar vindur eykst. Sjálfvirkur búnaður minnkar daglegt álag en kemur ekki í stað eftirlits.

Vetrarsól hitar húsið tímabundið en óupphitað gróðurhús heldur ekki sjálfkrafa frostlausu yfir nótt. Ef fyrirhuguð notkun krefst hita þarf að velja búnað sem hentar rýminu og fylgja gildandi staðbundnum öryggis- og rafmagnskröfum. Aldrei má gera ráð fyrir að klæðning ein tryggi tiltekið vetrarhitastig.

Reglubundið eftirlit og viðhaldsáætlun

Tími	Athugun	Viðbrögð
Vikulega á notkunartíma	Hurðir, op, rennur og sýnilegir lausir hlutir	Hreinsa og laga smávægileg frávik áður en þau stækka
Fyrir slæmt veður	Lokun, læsingar, lausir munir og frárennsli	Loka, festa og fjarlægja það sem getur fokið
Eftir storm	Grind, klæðning, festingar og undirstaða	Skrá breytingar og stöðva notkun ef öryggi er óvíst
Að vori	Óhreinindi, þéttingar, rennur og loftop	Þrífa varlega og prófa hreyfanlega hluta
Að hausti	Vetrarviðbúnaður, aðkoma og vatnsleiðir	Undirbúa snjóhreinsun og fjarlægja óþarfa lausamuni

Notaðu mildar aðferðir og efni sem samræmast leiðbeiningum fyrir yfirborð og klæðningu. Haltu einfaldri viðhaldsskrá með dagsetningum og ljósmyndum. Hún hjálpar við að greina hvort samskeyti sé að færast eða sama vandamál komi aftur.

Innkaupaáætlun og skjöl

Geymdu vörulýsingu, pöntunarstaðfestingu, handbók, hlutanúmer og myndir af fullgerðri uppsetningu. Skráðu hver framkvæmdi undirstöðu og samsetningu. Lestu hvernig á að panta, ábyrgðarupplýsingar og reglur um breytingar og afpöntun áður en endanleg ákvörðun er tekin.

Umsagnir geta sýnt hvernig aðrir nálgast val og notkun, en umsagnir um gróðurhús koma ekki í stað tæknilegra gagna fyrir þína lóð. Sama á við um samanburð við önnur mannvirki: veggpergóla eða frístandandi pergóla, lífslagsspergóla eða klassísk pergóla og mál pergóla úr áli hafa eigin forsendur. Ekki yfirfæra undirstöðu- eða festingarlausn milli ólíkra mannvirkja án staðfestingar.

Algengar spurningar

Getur gróðurhús staðið úti allt árið?

Já, ef viðkomandi gerð er ætluð til þess og húsið er rétt staðsett, sett upp, fest og viðhaldið. Ársheilsustaðsetning þýðir þó ekki að hægt sé að skilja húsið eftir án eftirlits. Vindur, snjór, ís og frárennsli kalla á árstíðabundna umhirðu.

Útilokar álgrind ryð og allt viðhald?

Ál ryðgar ekki eins og óvarið járn, en gróðurhúsið inniheldur fleiri þætti en álprófíla. Festingar, hreyfanlegir hlutir, þéttingar, rennur og yfirborð þurfa skoðun og þrif. Salt, sandur og óhreinindi geta einnig aukið slit.

Má setja gróðurhús á núverandi verönd?

Mögulega, en fyrst þarf að staðfesta mál, hæð, burðarhæfni, ástand, frárennsli og festingaraðferð. Hellulögn eða steypt yfirborð er ekki sjálfkrafa fullnægjandi undirstaða. Fáðu faglegt mat ef uppruni eða uppbygging verundarinnar er óþekkt.

Eiga loftop að vera opin í miklum vindi?

Almennt á að loka opnanlegum hlutum fyrir hvassviðri nema leiðbeiningar viðkomandi gerðar segi annað. Opið loftop eða hurð getur tekið á sig vind og valdið skyndilegu álagi á lamir, opnara og grind.

Þarf að fjarlægja hverja einustu snjókomu strax?

Ekki er hægt að setja eina reglu fyrir allar gerðir og allar snjógerðir. Fylgstu með uppsöfnun, einkum blautum snjó og ójöfnum sköflum, og fylgdu leiðbeiningum hússins. Hreinsaðu áður en aðstæður verða erfiðar, en aðeins þegar það er öruggt.

Verður hlýtt í gróðurhúsinu yfir veturinn?

Ekki endilega. Sólin getur hitað rýmið að degi til, en hitinn tapast þegar dimmir og kólnar. Klæðning, loftþéttleiki, loftrými, ytri hiti og möguleg upphitun ráða niðurstöðunni. Óupphitað hús á ekki að teljast frostlaust án mælinga.

Er þétting sönnun fyrir leka?

Nei. Þétting er algeng þegar rakt loft mætir köldu yfirborði. Leki er líklegri ef vatn kemur endurtekið inn á sama stað samhliða rigningu. Skoðaðu mynstur rakans, rennur, samskeyti og loftun áður en ályktun er dregin.

Má festa vegggróðurhús við hvaða vegg sem er?

Nei. Meta þarf burð, yfirborð, rakaástand, þakrennsli, festingar og hvort veggurinn sé hentugur fyrir viðkomandi kerfi. Einnig þarf að kanna staðbundnar reglur. Fáðu faglegt mat áður en borað er eða fest.

Má skipta um festingar eða bora aukagöt til að auðvelda uppsetningu?

Aðeins ef það er sérstaklega heimilað í leiðbeiningum eða staðfest skriflega. Breyting getur veikt prófíl, skemmt yfirborð, valdið rangri álagsdreifingu eða haft áhrif á ábyrgð. Stöðvaðu frekar verkið og sannreyndu röð og hlutanúmer.

Hvað á að gera eftir mjög slæmt veður?

Bíddu þar til öruggt er að fara út. Skoðaðu húsið fyrst úr fjarlægð, síðan undirstöðu, grind, klæðningu, hurðir, op og frárennsli. Taktu myndir áður en einhverju er breytt. Ef hluti hefur færst, brotnað eða losnað skaltu takmarka aðgang og fá ráðgjöf áður en viðgerð hefst.

Hvert er mikilvægasta undirbúningsskrefið?

Nákvæmt staðarmat áður en pantað er. Þegar vindur, snjósöfnun, vatnsrennsli, jarðvegur, aðgengi og fyrirhuguð notkun eru þekkt verður auðveldara að velja rétta gerð, hanna hentuga undirstöðu og skipuleggja örugga uppsetningu.