Sérsniðin garðmannvirki: stærðir, litir og útfærslur

Rétt sérsniðið garðmannvirki tekur mið af notkun, lóð, veðri, aðgengi og framtíðaráformum. Hér er farið yfir hvernig velja má stærð, form, lit og útfærslu og hvaða upplýsingar þurfa að liggja fyrir áður en óskað er eftir tilboði.

Byrjaðu á því að skilgreina fyrirhugaða notkun

Sérsniðið garðmannvirki byrjar ekki á lit eða útliti heldur skýrri hugmynd um notkun. Gróðurhús sem á fyrst og fremst að hýsa tómata og salat þarf aðra innri skipan en orangerí sem einnig á að nýtast til setu. Pergóla yfir borðsvæði kallar á aðra nálgun en skýli við útieldhús, og útigufubað þarf sitt eigið aðgengi, þjónustusvæði og næði.

Skráðu niður aðalnotkun og mögulega aukanotkun. Spyrðu hversu margir muni nota mannvirkið, á hvaða árstímum og hvort þar eigi að vera húsgögn, ræktunarborð, geymsla eða gönguleið. Fyrir ræktun má sækja hugmyndir í leiðbeiningar um salatræktun í gróðurhúsi á Íslandi. Yfirlit yfir gróðurhús og garðskýli úr áli hjálpar síðan við að tengja notkunina við raunhæfa gerð.

Ef verkefnið er enn á hugmyndastigi má skoða upplýsingasafn Bloomcabin, úrval gróðurhúsa og garðskýla og hugmyndir að skipulagi íslensks garðs með gróðurhúsi. Markmiðið er að velja mannvirki sem leysir raunverulegt verkefni en ekki einfaldlega stærstu útfærsluna sem kemst fyrir.

Hvernig á að velja rétta stærð

Ytri mál segja aðeins hluta sögunnar. Rétt stærð ræðst af lóðinni, nýtanlegu innirými, umferð í kring og þeim búnaði sem á að koma fyrir.

1. Mældu framkvæmdasvæðið, ekki aðeins grasflötina

Mældu breidd og lengd á nokkrum stöðum og skráðu hæðarmun, halla og stefnu. Merktu inn húsveggi, þakbrúnir, niðurföll, stiga, skjólveggi, lagnaleiðir, tré og annað sem takmarkar staðsetningu. Athugaðu einnig hvernig hurðir á húsinu opnast og hvar snjór, regnvatn eða vindur getur safnast saman.

Settu útlínur fyrirhugaðs mannvirkis á jörðina með bandi eða merkingum. Gakktu síðan um svæðið eins og mannvirkið væri þegar komið upp. Þannig sést hvort nægilegt rými er fyrir inngang, viðhald, flutning á mold og umferð með garðverkfæri.

2. Gerðu áætlun um nýtanlegt rými

Teiknaðu einfalt grunnplan í réttum hlutföllum. Merktu inn beð, hillur, borð, stóla, gufubaðsbekk eða annan búnað. Bættu síðan við gönguleiðum og opnunarsvæði hurða. Breiðara mannvirki er ekki sjálfkrafa betra ef burðarhlutar eða óheppileg hurðarstaðsetning skipta rýminu illa.

Í gróðurhúsi þarf að vera hægt að sinna plöntum án þess að stíga yfir potta. Í seturými þarf að draga stóla frá borði og komast að útgangi. Ef glerjun eða klæðning skiptir máli er gagnlegt að lesa um þykkt og einangrun polykarbónatplatna áður en innra skipulag er fest.

3. Hugsaðu um notkun síðar

Ræktun getur vaxið, fjölskyldan stækkað og setusvæði fengið nýtt hlutverk. Gerðu ráð fyrir líklegri þróun án þess að kaupa óþarflega stórt mannvirki. Hægt er að spyrja: Mun fleiri ræktunarborð bætast við? Á að nota rýmið fyrir gesti? Þarf hjól, barnavagn eða garðvagn að komast inn?

Sama á við um gufuböð. Berðu til dæmis saman fyrirhugaða notkun og rýmisþörf áður en valið er milli HC 150 tunnugufubaðs og HC 180 tunnugufubaðs. Vörunöfn og myndir koma ekki í stað staðfestra mála viðkomandi útfærslu.

4. Staðfestu stærðir fyrir tiltekna gerð

„Sérsniðið“ getur þýtt val milli fyrirfram skilgreindra eininga, breytingu innan ákveðins stærðarkerfis eða sérstaka hönnun sem þarf tæknilegt mat. Það þýðir ekki sjálfkrafa að hvaða breidd, lengd eða þakhalli sem er sé framkvæmanlegur.

Staðfestu ytri mál, innri mál, hæð, hurðarop og staðsetningu þakrenna fyrir nákvæmlega þá gerð sem tilboðið tekur til. Skoðaðu algengar spurningar um gróðurhús úr áli og berðu tölurnar saman við eigin grunnmynd. Fyrir pergólur er sérstakt yfirlit um mál pergóla úr áli.

Frístandandi, viðbyggt, T-laga eða pergóla?

Gerð	Hentar oft þegar	Atriði sem þarf að kanna
Frístandandi	Mannvirkið á að standa sjálfstætt og vera aðgengilegt frá fleiri hliðum.	Vindálag á opnu svæði, gönguleiðir, undirstaða og aðkoma.
Viðbyggt	Nýta á nálægð við hús og tengja garðrými við bygginguna.	Veggur, þakbrún, frárennsli, opnanir og leyfismál.
T-laga eða orangerí	Skipta á rýminu í ræktunar- og setuhluta eða skapa miðlægan inngang.	Innra flæði, þakform, grunnur og hlutföll á lóð.
Pergóla	Skapa á skilgreint útisvæði fyrir borðhald, slökun eða útieldhús.	Þaklausn, skjól, frárennsli, festingar og notkun í vindi.

Í litlum garði er viðbyggð lausn ekki alltaf best. Veggurinn getur takmarkað breidd, birtu eða hurðarstaðsetningu. Leiðbeiningin um veggpergólu eða frístandandi pergólu sýnir hvaða samanburð þarf að gera. Einnig má bera saman lífsstílspergólu og klassíska pergólu.

Orangerí hentar þegar ræktun og samvera eiga að fara saman, en krefst vandaðrar rýmisáætlunar. Nánari hugmyndir eru í leiðarvísi um stærð og hönnun orangerís. Fyrir hefðbundnara yfirbragð má skoða gróðurhús í viktorískum stíl.

Útfærslur sem þarf að ræða

Gerðu sérstakan lista yfir það sem er nauðsynlegt og það sem er aðeins æskilegt. Algeng umræðuatriði eru fjöldi og gerð hurða, opnunarstefna, staðsetning inngangs, loftun, þakgluggar, skygging, þakrennur, niðurföll, skilrúm, geymsluhluti og val á glerjun eða klæðningu.

• Hurðir: Athugaðu hvort opið henti daglegri umferð og stærsta hlutnum sem þarf að fara inn.
• Loftun: Metið hana út frá rúmmáli, sólarálagi, ræktun og staðbundnu skjóli.
• Frárennsli: Ákveðið hvert vatn af þaki á að fara án þess að safnast við grunn eða gönguleið.
• Skipting rýmis: Skilrúm getur aðskilið ræktun, setu eða geymslu en minnkar samfellt gólfsvæði.
• Festingar og grunnur: Lausnin verður að samræmast mannvirkinu og aðstæðum á staðnum.

Fyrir pergólu þarf einnig að skilgreina hvort markmiðið sé fyrst og fremst sólskygging, regnvörn eða skjól. Umfjöllun um þak, regn og gler í lífsstílspergólu getur hjálpað við að greina þarfirnar. Ekki gera ráð fyrir að allir aukahlutir eða allar staðsetningar séu fáanlegar fyrir hverja gerð; fáðu það staðfest skriflega.

Val á lit og yfirborðsáferð

Litur sést bæði úr garðinum og innan úr húsinu. Skoðaðu þak, gluggaramma, klæðningu, hellur og önnur mannvirki áður en þú velur. Dökkur rammi getur fallið inn í gróður en ljósari tónn orðið sýnilegri hluti af heildarhönnuninni. Hefðbundið gróðurhús getur tekið mið af eldri byggingarstíl, en einföld pergóla oft af gluggum og þaklínum hússins.

Metið litasýni við dagsbirtu og við raunverulegt umhverfi ef það er hægt. Skjámyndir geta gefið ranga mynd af tón og gljáa. Staðfestu nákvæmt litaheiti eða litakóða, yfirborðsáferð og hvaða sýnilegir hlutar fá sömu áferð. Ekki gera ráð fyrir að litur sem sést á innblástursmynd sé sjálfkrafa í boði.

Samanburður á álmannvirki og garðhúsi úr timbri

Valið snýst ekki aðeins um útlit. Ál er oft valið fyrir granna ramma, skýrar línur og litla þörf fyrir yfirborðsmeðferð. Timbur gefur hlýlegt yfirbragð og getur hentað þegar lokað garðhús, vinnuaðstaða eða hefðbundinn byggingarstíll er markmiðið. Báðar lausnir þurfa réttan grunn, reglulegt eftirlit og viðhald sem tekur mið af staðsetningu.

Atriði	Álmannvirki	Timburhús
Aðalnotkun	Oft ræktun, bjart seturými eða pergóla.	Oft lokað garðherbergi, geymsla eða vinnurými.
Yfirbragð	Grannir rammar og skýr form.	Hlýlegt og efnisríkt útlit.
Umhirða	Þrif og eftirlit með samskeytum, glerjun og frárennsli.	Eftirlit með raka, yfirborði og viðarvörn eftir þörfum.
Hönnunarákvörðun	Litir, glerjun, loftun og hurðir.	Klæðning, einangrun, gluggar og yfirborðsmeðferð.

Lesa má meira um gróðurhús og garðskýli úr timbri og sjá dæmi um nútímalegt garðhús úr timbri. Samanburðurinn á að byggjast á notkun, umhirðu og staðsetningu en ekki efni einu saman.

Upplýsingar sem þarf að undirbúa áður en óskað er eftir tilboði

• Heimilisfang eða staðsetning verkefnis og lýsing á umhverfi.
• Mæld breidd, lengd, hæðarmunur og ljósmyndir úr nokkrum áttum.
• Æskileg gerð, áætluð stærð, litur og fyrirhuguð notkun.
• Óskir um hurðir, glugga, loftun, glerjun, skilrúm og þakrennur.
• Upplýsingar um fyrirliggjandi grunn eða hver muni undirbúa hann.
• Lýsing á afhendingaraðkomu, þrengslum, hliðum og hindrunum.
• Tímaáætlun og hvaða atriði eru ófrávíkjanleg.

Sendu einfalda merkta grunnmynd með ljósmyndunum. Fram komi hvaðan norður snýr, hvar húsið er og hvaða leið á að nota við afhendingu. Ef ráðgjöf vantar er hægt að hafa samband í gegnum tengiliðasíðu Bloomcabin. Kynntu þér einnig hvernig á að panta áður en endanlegar ákvarðanir eru teknar.

Yfirferð endanlegrar útfærslu

Berðu tilboðið saman við eigin þarfalista, línu fyrir línu. Staðfestu gerðarheiti, ytri mál, lit, hurðir, glugga, glerjun, aukahluti, afhendingu og uppsetningu. Athugaðu hvað er innifalið, hvað er valkostur og hvað kaupandi þarf að sjá um.

Mynd af sambærilegu verkefni er aðeins sjónræn viðmiðun. Endanleg lýsing, teikning og pöntunarstaðfesting eiga að segja nákvæmlega hvað verður afhent. Ef tvær útfærslur virðast eins skaltu biðja um skriflegan samanburð á þeim atriðum sem eru ólík. Lestu jafnframt gildandi innkaupa- og afhendingarskilmála.

Undirbúningur lóðar, afhendingar og uppsetningar

Á Íslandi geta vindur, úrkoma, frost, snjór og breytilegur jarðvegur haft áhrif á staðsetningu og undirbúning. Staðbundnar kröfur geta einnig verið mismunandi. Kanna þarf gildandi reglur hjá viðkomandi sveitarfélagi og fá faglegt mat þegar aðstæður kalla á það. Umfjöllun um hvort byggingarleyfi þurfi fyrir gróðurhús eða pergólu er gagnlegur upphafspunktur, en kemur ekki í stað staðfestingar fyrir tiltekna lóð.

Gátlisti fyrir afhendingaraðkomu

• Mældu breidd og hæð hliða, innkeyrslu og þrengstu leiðar.
• Athugaðu lágar þakbrúnir, greinar, raflínur, tröppur og krappar beygjur.
• Tryggðu öruggt og þurrt svæði fyrir einingar fram að uppsetningu.
• Gerðu grein fyrir mjúku undirlagi, halla eða takmörkuðu snúningsrými.
• Staðfestu hver ber ábyrgð á losun, flutningi að stað og umbúðum.

Uppsetningarröð

1. Staðfestið gerð, mál, staðsetningu og gildandi kröfur.
2. Veljið viðeigandi undirstöðu samkvæmt fyrirmælum fyrir viðkomandi mannvirki.
3. Ljúkið jarðvinnu, frárennsli og undirstöðu áður en uppsetning hefst.
4. Staðfestið að grunnurinn sé í réttum málum, hornréttur og tilbúinn.
5. Skipuleggið afhendingu, örugga geymslu og aðgengi uppsetningaraðila.
6. Setjið mannvirkið upp samkvæmt viðeigandi leiðbeiningum og farið yfir virkni að lokum.

Fyrir pergólu skal nota viðeigandi leiðbeiningar um undirstöður pergóla. Rafmagn, hitun, lýsing og aðrar tengingar skulu ávallt skipulagðar samkvæmt gildandi staðbundnum kröfum og unnar af hæfum aðilum þar sem þess er krafist.

Umhirða eftir uppsetningu

Skoðaðu mannvirkið reglulega, sérstaklega eftir mikið hvassviðri eða erfið veðurskilyrði. Haltu þakrennum og frárennsli opnu, fjarlægðu lauf og óhreinindi og þrífðu gler eða plötur með aðferðum sem henta efninu. Athugaðu hurðir, glugga, þéttingar, festingar og hreyfanlega hluta.

Ekki bíða með viðbrögð ef hurð fer að skekkjast, vatn safnast við grunn eða hluti losnar. Fylgdu afhentum umhirðuleiðbeiningum og kynntu þér gildandi ábyrgðarupplýsingar. Geymdu pöntunargögn, teikningar og myndir af fullbúnum grunni með öðrum gögnum verkefnisins.

Algengar spurningar

Þýðir sérsmíði að hvaða stærð sem er sé möguleg?

Nei. Stærðir ráðast meðal annars af hönnunarkerfi, efnum, burðarvirki og framleiðslumöguleikum. Sérsnið getur falist í mörgum valkostum en hver útfærsla þarf að vera tæknilega samþykkt.

Á ég að velja gerðina eða mæla lóðina fyrst?

Mældu fyrst og skilgreindu notkunina. Skoðaðu síðan gerðir sem falla að rýminu. Að lokum þarf að staðfesta nákvæm mál valinnar útfærslu á lóðinni.

Hversu mikið aukarými þarf í kringum mannvirkið?

Það er háð gerð, grunni, þakrennum, hurðum, viðhaldi og aðkomu. Gerðu ekki ráð fyrir einni almennri tölu; merktu inn raunveruleg ytri mál og fáðu þjónustusvæði staðfest.

Get ég samræmt lit gróðurhússins við húsið?

Oft er hægt að velja úr fleiri en einum lit, en framboð fer eftir gerð og útfærslu. Berðu saman staðfest litasýni eða litakóða fremur en ljósmyndir á skjá.

Er hægt að breyta staðsetningu hurða og loftopa?

Það getur verið mögulegt í sumum gerðum en ekki öllum. Breytingar geta haft áhrif á burðarvirki, skipulag og verð. Tilgreindu staðsetningu á teikningu og fáðu hana staðfesta skriflega.

Er viðbyggt mannvirki alltaf betra í litlum garði?

Nei. Það sparar stundum pláss en húsveggur, gluggar, þakbrún og frárennsli geta takmarkað lausnina. Lítið frístandandi mannvirki getur veitt betra aðgengi og birtu.

Hvort hentar betur fyrir samveru, orangerí eða pergóla?

Orangerí veitir lokaðra og bjartara rými sem getur sameinað ræktun og setu. Pergóla tengist útiveru beint og hentar vel yfir borðsvæði. Rétt val ræðst af skjóli, árstíðanotkun og óskum um lokun.

Get ég notað innblástursmynd sem verklýsingu?

Nei. Mynd getur sýnt stíl og hlutföll en ekki staðfest stærð, lit, glerjun eða aukahluti. Notaðu hana sem viðmið og láttu endanlega teikningu og pöntunarlýsingu ráða.

Hvenær á að ganga frá undirstöðunni?

Eftir að nákvæm gerð, mál og grunnkröfur hafa verið staðfest, en áður en uppsetning hefst. Ekki steypa eða festa grunn aðeins út frá áætluðum vörumálum.

Hvað geri ég ef tvær tilboðsútfærslur virðast eins?

Biðjið um sundurliðaðan samanburð á stærð, efni, hurðum, loftun, lit, aukahlutum, afhendingu og uppsetningu. Smávægilegur munur í heiti getur falið í sér mikilvægan tæknilegan mun.

Get ég breytt útfærslunni eftir pöntun?

Það fer eftir stöðu pöntunar og eðli breytingarinnar. Sérsniðnir hlutar geta verið komnir í framleiðslu. Hafðu strax samband og skoðaðu reglur um breytingar og afpöntun pantana.

Lokagátlisti fyrir ákvörðun

• Notkun, fjöldi notenda og árstíðanotkun hafa verið skilgreind.
• Lóðin hefur verið mæld og hindranir, halli og aðkoma skráð.
• Innra skipulag og gönguleiðir hafa verið teiknuð.
• Gerð, ytri mál, litur, glerjun, hurðir og loftun eru staðfest.
• Undirstaða, frárennsli og afhendingarábyrgð eru skýr.
• Staðbundnar reglur og nauðsynleg samþykki hafa verið könnuð.
• Tilboð, teikning, skilmálar og ábyrgðarupplýsingar hafa verið yfirfarin.
• Óvissa hefur verið leyst skriflega áður en pöntun er staðfest.

Góð ákvörðun byggist á samspili notkunar, rýmis og staðbundinna aðstæðna. Þegar þessi atriði eru skráð áður en óskað er eftir tilboði verður auðveldara að bera saman valkosti og velja mannvirki sem þjónar garðinum til lengri tíma.